
Glass 
Book 



COPYRIGHT DEPOSIT 



/ 

OVID 



Cert (Edition 



EDITED BY 

WILLIAM R. HARPER, Ph.D. 

PRESIDENT OF THE UNIVERSITY OF CHICAGO 
AND 

FRANK J. MILLER, Ph.D. 

INSTRUCTOR IN LATIN IN THE UNIVERSITY OF CHICAGO 



>*Kc 



NEW YORK •:• CINCINNATI •:• CHICAGO 

AMERICAN BOOK COMPANY 



OVID 



%txt CDttion 



EDITED BY 

WILLIAM R c HARPER, Ph.D. 

PRESIDENT OF THE UNIVERSITY OF CHICAGO 
AND 

FRANK j/klLLER, Ph.D. 

INSTRUCTOR IN LATIN IN THE UNIVERSITY OF CHICAGO 



>X*c 



NEW YORK •:■ CINCINNATI •:• CHICAGO 

AMERICAN BOOK COMPANY 



? # 



17208 



Copyright, 1898, by 
AMERICAN BOOK COMPANY 




TWO COPIES SCCEiVcD-. 
CcJ COPY 

icon. ' 



THE LIFE OF OVID 



[Probably no Roman writer has revealed himself more frankly in 
his works than has Publius Ovidius Naso. Indeed, the greater part of 
our knowledge of him is gained from his writings. References to his 
parentage, his early education, his friends, his work, his manner of life, 
his reverses, — all lie scattered freely through his pages. And, not 
content with this, he has taken care to leave to posterity a somewhat 
extended and formal account of his life, an example which we cannot 
but wish that all our favorite Roman authors had followed. This 
account, which he wrote during his period of exile (Tristia, IV. 10), 
is here given, that thus our poet may tell to his readers his own story, 
— a story which is made all the more enjoyable since we find ourselves 
personally addressed in the opening lines :] 

Ille ego qui fuerim, tenerorum lusor amorum, 
Quern legis, ut noris, accipe posteritas. 

[We next are told the place and time of the poet's birth, his social 
rank, and something of his family.] 

Sulmo mini patria est, gelidis uberrimus undis, 

Milia qui novies distat ab Urbe decern. 
5 Editus hie ego sum ; nee non ut tempora noris, 

Cum cecidit fato consul uterque pari. 
Siquid id est, us^ue a proavis vetus ordinis heres, 

Non modo fortunae munere factus eques. 
Nee stirps prima f ui ; genito sum f ratre creatus, 
10 Qui tribus ante quater mensibus ortus erat. 
Lucifer amborum natalibus adf uit idem * 

Una celebrata est per duo liba dies : 
Haec est armiferae festis de quinque Minervae, 

Quae fieri pugna prima cruenta solet. 



12 THE LIFE OF OVID 

[His early bent was towards poetry ; but this was opposed by his 
practical father, who desired that both his sons should prepare for the 
profession of the law.] 

15 Protinus excolimur teneri, curaque parentis 
Imus ad insignes Urbis ab arte viros. 
Frater ad eloquium viridi tendebat ab aevo, 

Fortia verbosi natus ad arma fori ; 
At mihi iam puero caelestia sacra placebant, 
20 Inque suum furtim Musa trahebat opus. 

Saepe pater dixit ' Studium quid inutile temptas ? 

Maeonides nullas ipse reliquit opes.' 
Motus eram dictis, totoque Helicone relicto 
Scribere temptabam verba soluta modis. 
25 Sponte sua carmen numeros veniebat ad aptos, 
Et quod temptabam scribere, versus erat. 

[The two brothers came to the age of manhood, and shortly there- 
after the elder died. Our poet now assumed the garb and duties of a 
Roman citizen.] 

Interea tacito passu labentibus annis 
Liberior fratri sumpta mihique toga est, 

Induiturque umeris cum lato purpura clavo, 
30 Et studium nobis quod fuit ante, manet. 

Iamque decern vitae frater geminaverat annos, 
Cum perit, et coepi parte carere mei. 

Cepimus et tenerae primos aetatis honores, 
Eque viris quondam pars tribus una fui. 

[But, to a man of Ovid^ tastes and temperament, the life of a states- 
man was utterly distasteful ; and, now that he was his own master, he 
gave loose rein to his poetic fancy.] 

35 Curia restabat. Clavi mensura coacta est : 
Maius erat nostris viribus illud onus. 



THE LIFE OF OVID 1 3 

Nec patiens corpus, nee mens fuit apta labori, 

Sollicitaeque fugax ambitionis eram, 
Et petere Aoniae suadebant tuta sorores 
40 Otia, iudicio semper amata meo. 

[He soon gained admission to the choice circle of the poets of his 
day, paying unlimited devotion to the masters of his art, and quickly 
becoming himself the object of no small admiration on the part of 
younger poets.] 

Temporis illius colui fovique poetas, 

Quotque aderant vates, rebar adesse deos. 
Saepe suas volucres legit mihi grandior aevo, 

Quaeque nocet serpens, quae iuvat herba, Macer. 
45 Saepe suos solitus recitare Propertius ignes, 

lure sodalicio qui mihi iunctus erat. 
Ponticus heroo, Bassus quoque clarus iambis 

Dulcia convictus membra f uere mei ; 
Et tenuit nostras numerosus Horatius aures, 
50 Dum ferit Ausonia carmina culta lyra. 
Vergilium vidi tantum ; nec amara Tibullo 

Tempus amicitiae fata dedere meae. 
Successor fuit hie tibi, Galle ; Propertius illi ; 

Quartus ab his serie temporis ipse fui. 
55 Utque ego maiores, sic me coluere minores, 

Notaque non tarde facta Thalia mea est. 

[His youthful poems soon gained fame among the people also, and 
his love songs became the popular lyrics of the street.] 

Carmina cum primum populo iuvenilia legi, 
Barba resecta mihi bisve semelve fuit. 

Moverat ingenium totam cantata per Urbem 
60 Nomine non vcro dicta Corinna mihi. 

Multa quidem scripsi ; sed quae vitiosa putavi, 
Emendaturis ignibus ipse dedi. 



14 THE LIFE OF OVID 

Tunc quoque,cum f ugerem, quaedam placitura cremavi, 
Iratus studio carminibusque meis. 

[Though extremely susceptible to the influences of love, he could 
proudly boast that his name was above reproach. He contracted two 
unhappy marriages in his youth, but his third marriage was a lasting 
joy to him.] 

65 Molle Cupidineis nee inexpugnabile telis 

Cor mihi, quodque levis causa moveret, erat. 
Cum tamen hie essern, minimoque accenderer igni, 

Nomine sub nostro fabula nulla fuit. 
Paene mihi puero nee digna nee utilis uxor 
70 Est data, quae tempus per breve nupta fuit. 
Illi successit, quamvis sine crimine coniunx, 

Non tamen in nostro firma futura toro. 
Ultima, quae mecum seros permansit in annos, 
Sustinuit coniunx exsulis esse viri. 
75 Filia me mea bis prima fecunda iuventa, 
Sed non ex uno coniuge, fecit avum. 

[And now his father and his mother died. The poet, while deeply 
mourning their loss with true filial devotion, still cannot but rejoice 
that they died before that disgrace came upon him which was to darken 
his own life and the lives of all whom he loved.] 

Et iam complerat genitor sua fata, novemque 

Addiderat lustris altera lustra novem. 
Non aliter flevi, quam me fleturus ademptum 
80 Ille fuit. Matri proxima iusta tuli. 
Felices ambo tempestiveque sepulti, 

Ante diem poenae quod periere meae ! 
Me quoque felicem, quod non viventibus illis 

Sum miser, et de me quod doluere nihil ! 
85 Si tamen exstinctis aliquid nisi nomina restant, 

Et gracilis structos effugit umbra rogos : 



THE LIFE OF OVID 1 5 

Fama, parentales, si vos mea contigit, umbrae, 

Et sunt in Stygio crimina nostra foro : 
Scite, precor, causam — nee vos mihi fallere fas est — ■ 
90 Errorem iussae, non scelus, esse fugae. 

[For now, as the frosts of age were beginning to whiten his locks, 
a sudden calamity fell upon him, no less than an imperial decree against 
him of perpetual banishment to the far off shores of the Euxine sea. 
The cause of this decree he only hints at, as being already well known 
to his friends ; but he gives us to understand (1. 90) that it is an error 
of judgment and not of the heart.] 

Manibus hoc satis est. Ad vos, studiosa, revertor, 

Pectora, quae vitae quaeritis acta meae. 
lam mihi canities pulsis melioribus annis 

Venerat, antiquas miscueratque comas, 
95 Postque meos ortus Pisaea vinctus oliva 

Abstulerat decies praemia victor equus, 
Cum maris Euxini positos ad laeva Tomitas 

Quaerere me laesi principis ira iubet. 
Causa meae cunctis nimium quoque nota ruinae 
100 Indicio non est testificanda meo. 

Quid referam comitumque nefas f amulosque nocentes ? 

[And now, far from home and friends and the delights of his beloved 
Rome, he was forced to live in a rigorous climate, an unlovely land, and 
amidst a society of uncultured semi-savages.] 

Ipsa multa tuli non leviora fuga. 
Indignata malis mens est succumbere, seque 
Praestitit invictam, viribus usa suis ; 
105 Oblitusque mei ductaeque per otia vitae 
Insolita cepi temporis arma manu. 
Totque tuli casus pelago terraque, quot inter 

Occultum stellae conspicuumque polum. 
Tacta mihi tandem longis erroribus acto 
no Iuncta pharetratis Sarmatis ora Getis. 



16 THE LIFE OF OVID 

[His chief solace was the cultivation of his art ; and in this he spent 
the tiresome days. He ends his account with a strain of thanksgiving 
to the Muse, and a prophecy of his world-wide fame and literary im- 
mortality.] 

Hie ego finitimis quamvis circumsoner armis, 

Tristia, quo possum, carmine fata levo. 
Quod quamvis nemo est, cuius referatur ad aures, 

Sic tamen absumo decipioque diem. 
"5 Ergo quod vivo, durisque laboribus obsto, 

Nee me sollicitae taedia lucis habent, 
Gratia, Musa, tibi ! nam tu solacia praebes, 

Tu curae requies, tu medicina venis. 
Tu dux et comes es ; tu nos abducis ab Histro, 
120 In medioque mihi das Helicone locum. 
Tu mihi, quod rarum est, vivo sublime dedisti 

Nomen, ab exsequiis quod dare fama solet. 
Nee qui detractat praesentia, Livor iniquo 

Ullum de nostris dente momordit opus. 
125 Nam tulerint magnos cum saecula nostra poetas, 

Non fuit ingenio fama maligna meo. 
Cumque ego praeponam multos mihi, non minor illis 

Dicor et in toto plurimus orbe legor. 
Si quid habent igitur vatum praesagia veri, 
130 Protinus ut moriar, non ero, terra, tuus. 
Sive favore tuli, sive hanc ego carmine famam, 

lure tibi grates, candide lector, ago. 

[Though Ovid says (11. 103 seq.) that he strove to bear his mis- 
fortunes with a manly fortitude, the poems of his exile, the Tristia and 
Epistles fro7n Pontus, abound in plaintive lamentations at his hard lot, 
petitions to his friends in Rome, and unmanly subserviency to Augustus, 
and later to Tiberius, in the hope of gaining his recall. These, how- 
ever, were all in vain, and he died at Tomi, his place of exile, in a.d. 18, 
after a banishment of nine years.] 



HEROIDES 



[The works of Ovid may be broadly divided into three classes, cor- 
responding to three periods in his life : the works of his youth, of the 
prime of his life prior to his banishment, and of his last years spent in 
exile. 

His earlier works are all in the elegiac measure and amatory in char- 
acter. The order of these cannot be determined with exactness. It is 
possible that he may have been working upon them all at intervals dur- 
ing this period. However this may be, it has been thought that the 
Heroides, or ' Epistles of Heroines,' are his earliest work. They are a 
series of fictitious letters, purporting to be written by certain love-lorn 
princesses of the mythical age to the estranged objects of their affections. 
They are pervaded with a spirit of ideality, and are full of the fresh 
vigor of youth. While the general situation in all is the same, still 
the details are as varied as the characters. It is as if the poet would 
present ideal pictures of all possible phases of a "great love despised. 1 ' 
These letters are highly polished in style ; and, although the somewhat 
unnatural prolongation of the woes of the heroines detracts from their 
interest, still these letters have always been the most popular of Ovid's 
works. This is without doubt owing to their highly dramatic character, 
and to the romantic nature of their subject, a theme which has never 
failed to claim the sympathetic interest of the reader. 

The epistles are twenty-one in number, six of which are of doubtful 
authenticity. Those which are considered as undoubtedly from Ovid's 
hand are as follows : 

Penelope to Ulysses, Phillis to Demophoon, Briseis to Achilles, 
Phaedra to Hippolytus, Oenone to Paris, Hypsipyle to Jason, Dido to 
Aeneas, Heri?iione to Orestes, Deianira to Hercules, Ariadne to 
Theseus, Canace to Macareus, Medea to Jason, Laodamia to Protesi- 
laus, Hypermnestra to Lynceus, and Sappho to Phaon. 

The tenth letter, purporting to be sent from Ariadne to Theseus, is 
sufficiently representative of the whole series. 
ovid — 2 17 



18 THE WORKS OF OVID 

Ariadne was the daughter of Minos, king of Crete. This monarch, 
in vengeance for the death of his son Androgeos, had exacted from the 
Athenians a tribute of seven youths and seven maidens who were to be 
sent every nine years to Crete, to be devoured by the monster Minotaur. 
Theseus, son of Aegeus, king of Athens, offered himself to be of this 
number of youths, and went to Crete with the purpose of slaying the 
Minotaur. This object he accomplished, and made his way in safety 
out of the mazy labyrinth in which the monster was confined, by the 
aid of a clew which Ariadne had given him. For she had seen and 
loved the Athenian hero when he was presented among the others at 
her father's court. Theseus, promising marriage to the princess, fled 
with her from Crete. But landing at Naxos or Dia, he deserted her in 
the night and sailed away to Athens. In the gray dawn she discovers 
that she is alone, and descries his sail just vanishing on the distant 
horizon. This crisis is the setting of the letter which follows.] 

Mitius inveni quam te genus omne ferarum : 

Credita non ulli quam tibi peius eram. 
Quae legis, ex illo, Theseu, tibi litore mitto, 

Unde tuam sine me vela tulere ratem, 
5 In quo me somnusque meus male prodidit et tu, 

Per facinus somnis insidiate meis. 
Tempus erat, vitrea quo primum terra pruina 

Spargitur et tectae fronde queruntur aves ; 
Incertum vigilans a somno lanquida movi 
10 Thesea prensuras semisupina manus : 

Nullus erat ! referoque manus iterumque retempto 

Perque torum moveo bracchia : nullus erat ! 
Excussere metus somnum ; conterrita surgo, 

Membraque sunt viduo praecipitata toro. 
is Protinus adductis sonuerunt pectora palmis, 

Utque erat e somno turbida, rapta coma est. 
Luna fuit : specto, siquid nisi litora cernam ; 

Quod videant oculi, nil nisi litus habent. 
Nunc hue, nunc illuc, et utroque sine ordine curro ; 
20 Alta puellares tardat harena pedes. 



HEROIDES 19 

Interea toto clamavi in litore ' Theseu ! ' 

Reddebant nomen concava saxa tuum, 
Et quotiens ego te, totiens locus ipse vocabat : 

Ipse locus miserae ferre volebat opem. 
25 Mons fuit : apparent frutices in vertice rari; 

Nunc scopulus raucis pendet adesus aquis : 
Adscendo (vires animus dabat) atque ita late 

Aequora prospectu metior alta meo. 
Inde ego (nam ventis quoque sum crudelibus usa) 
30 Vidi praecipiti carbasa tenta Noto : 

Aut vidi aut tamquam quae me vidisse putarem — 

Frigidior glacie semianimisque fui. 
Nee languere diu patitur dolor ; excitor illo, 

Excitor et summa Thesea voce voco. 
35 'Quo fugis ? ' exclamo 'scelerate revertere Theseu, 

Flecte ratem ! numerum non habet ilia suum.' 
Haec ego ; quod voci deerat, plangore replebam : 

Verbera cum verbis mixta fuere meis. 
Si non audires, ut saltern cernere posses, 
40 Iactatae late signa dedere manus, 

Candidaque imposui longae velamina virgae, 

Scilicet oblitos admonitura mei. 
Iamque oculis ereptus eras : turn denique flevi ; 

Torpuerant molles ante dolore genae. 
45 Quid potius facerent, quam me mea lumina flerent, 

Postquam desierant vela videre tua ? 
Aut ego diffusis erravi sola capillis, 

Qualis ab Ogygio concita Baccha deo, 
Aut mare prospiciens in saxo frigida sedi, 
50 Quamque lapis sedes, tarn lapis ipsa fui. 
Saepe torum repeto, qui nos acceperat ambos, 

Sed non acceptos exhibiturus erat, 
Et tua, quae possum, pro te vestigia tango 



20 THE WORKS OF OVID 

Strataque, quae membris intepuere tuis. 
55 Incumbo lacrimisque toro manante profusis 
' Pressimus ' exclamo 'te duo: redde duos! 
Venimus hue ambo : cur non discedimus ambo ? 

Perfide, pars nostri, lectule, maior ubi est ? ' 
Quid f aciam ? quo sola ferar ? vacat insula cultu : 
60 Non hominum video, non ego facta boum. 
Omne latus terrae cingit mare ; navita nusquam, 

Nulla per ambiguas puppis itura vias. 
Finge dari comitesque mihi ventosque ratemque : 
Quid sequar ? accessus terra paterna negat. 
65 Ut rate felici pacata per aequora labar, 
Temperet ut ventos Aeolus, exsul ero ! 
Non ego te, Crete centum digesta per urbes, 

Aspiciam, puero cognita terra Iovi. 
At pater et tellus iusto regnata parenti 
70 Prodita sunt facto, nomina cara, meo, 
Cum tibi, ne victor tecto morerere recurvo, 
Quae regerent passus, pro duce fila dedi, 
Cum mihi dicebas 'per ego ipsa pericula iuro, 
Te fore, dum nostrum vivet uterque, meani.' 
75 Vivimus, et non sum, Theseu, tua, si modo vivit 
Femina periuri fraude sepulta viri. 
Me quoque qua fratrem, mactasses, inprobe, clava ; 

Esset, quam dederas, morte soluta fides. 
Nunc ego non tantum, quae sum passura, recordor, 
80 Sed quaecumque potest ulla relicta pati. 
Occurrunt animo pereundi mille figurae, 

Morsque minus poenae quam mora mortis habet. 
lam iam venturos aut hac aut suspicor iliac, 
Qui lanient avido viscera dente, lupos. 
85 Forsitan et fulvos tellus alat ista leones ; 

Quis scit an et saevas tigridas insula habet ? 



HEROIDES 21 

Et freta dicuntur magnas expellere phocas ! 

Quis vetat et gladios per latus ire meum ? 
Tantum ne religer dura captiva catena, 
90 Neve traham serva grandia pensa manu, 
Cui pater est Minos, cui mater filia Phoebi, 

Quodque magis memini, quae tibi pacta fui! 
Si mare, si terras porrectaque litora vidi, 

Multa mihi terrae, multa minantur aquae. 
95 Caelum restabat : timeo simulacra deorum ! 

Destituor rapidis praeda cibusque feris ; 
Sive colunt habitantque viri, diffidimus illis : 

Externos didici laesa timere viros. 
Viveret Androgeos utinam ! nee facta luisses 
100 Impia funeribus, Cecropi terra, tuis ; 
Nee tua mactasset nodoso stipite, Theseu, 

Ardua parte virum dextera, parte bovem ; 
Nee tibi, quae reditus monstrarent, fila dedissem, 

Fila per adductas saepe recepta manus. 
105 Non equidem miror, si stat victoria tecum, 

Strataque Cretaeam belua stravit humum. 
Non poterant figi praecordia ferrea cornu; 

Ut te non tegeres, pectore tutus eras. 
Illic tu silices, illic adamanta tulisti, 
no Illic qui silices, Thesea, vincat, habes. 
Crudeles somni, quid me tenuistis inertem ? 

Aut semel aeterna nocte premenda fui. 
Vos quoque crudeles, venti, nimiumque parati, 

Flaminaque in lacrimas officiosa meas. 
115 Dextera crudelis, quae me fratremque necavit, 

Et data poscenti, nomen inane, fides ! 
In me iurarunt somnus ventusque fidesque : 

Prodita sum causis una puella tribus. 
Ergo ego nee lacrimas matris moritura videbo, 



22 THE WORKS OF OVID 

120 Nec mea qui digitis lumina condat, erit ? 
Spiritus infelix peregrinas ibit in auras, 

Nec positos artus unguet arnica manus ? 
Ossa superstabunt volucres inhumata marinae ? 
Haec sunt officiis digna sepulcra meis ! 
125 Ibis Cecropios portus, patriaque receptus 
Cum steteris turbae celsus honore tuae 
Et bene narraris letum taurique virique 
Sectaque per dubias saxea tecta vias, 
Me quoque narrato solam tellure relictam ! 
130 Non ego sum titulis subripienda tuis. 

Nec pater est Aegeus, nec tu Pittheidos Aethrae 

Filius : auctores saxa fretumque tui ! 
Di facerent, ut me summa de puppe videres : 
Movisset vultus maesta figura tuos. 
135 Nunc quoque non oculis, sed, qua potes, aspice mente 
Haerentem scopulo, quern vaga pulsat aqua ; 
Aspice demissos lugentis more capillos 

Et tunicas lacrimis sicut ab imbre graves ! 
Corpus, ut impulsae segetes aquilonibus, horret, 
140 Litteraque articulo pressa tremente labat. 

Non te per meritum, quoniam male cessit, adoro : 

Debita sit facto gratia nulla meo, 
Sed ne poena quidem ! si non ego causa salutis, 
Non tamen est, cur sis tu mihi causa necis. 
14s Has tibi plangendo lugubria pectora lassas 
Infelix tendo trans freta longa manus, 
Hos tibi, qui superant, ostendo maesta capillos ! 

Per lacrimas oro, quas tua facta movent : 
Flecte ratem, Theseu, versoque relabere vento ! 
150 Si prius occidero, tu tamen ossa feres. 



AMORES 



[As the Heroides are pictures of ideal situations, so the Amoves are 
full of the real personality of the poet, and abound in descriptions of 
scenes, experiences, and incidents so vividly presented that one does 
not stop to question their reality. We feel that the poet is no longer 
relating the love stories of mythical personages, but is telling episodes 
from his own life. Many of these episodes, it must be admitted, are 
offensive to modern taste. But because of this the whole work should 
by no means be passed over, since in it many interesting and beautiful 
poems may be found. 

In a prefatory epigram Ovid tells us that there were originally five 
books of the Amoves, but that these have been reduced to three. 

At the outset he describes how he was engaged upon a more severe 
theme, when he was forced against his will into the field of amatory 
verse.] 

I. i. Arma gravi numero violentaque bella parabam 
Edere, materia conveniente modis ; 
Par erat inferior versus : risisse Cupido 
Dicitur atque unum surripuisse pedem. 
5 ' Quis tibi, saeve puer, dedit hoc in carmina iuris ? 
Pieridum vates, non tua turba sumus. 
Quid, si praeripiat flavae Venus arma Minervae, 

Ventilet accensas flava Minerva faces ? 
Quis probet in silvis Cererem regnare iugosis, 
10 Lege pharetratae virginis arva coli ? 

Crinibus insignem quis acuta cuspide Phoebum 

Instruat, Aoniam Marte movente lyram ? 
Sunt tibi magna, puer, nimiumque potentia regna : 
Cur opus adf ectas, ambitiose, novum ? 
is An, quod ubique, tuum est ? tua sunt Heliconia tempe ? 

23 



24 THE WORKS OF OVID 

Vix etiam Phoebo iam lyra tuta sua est ? ' 
Cum bene surrexit versu nova pagina primo, 

Attenuat nervos proximus ille meos ; 
Nee mihi materia est numeris levioribus apta, 
20 Aut puer aut longas compta puella comas. 
Questus eram, pharetra cum protinus ille soluta 

Legit in exitium spicula facta meum 
Lunavitque genu sinuosum fortiter arcum 

' Quod ' que ' canas, vates, accipe ' dixit ' opus ! ' 
25 Me miserum ! certas habuit puer ille sagittas : 

Uror, et in vacuo pectore regnat Amor. 
Sex mihi surgat opus numeris, in quinque residat : 

Ferrea cum vestris bella valete modis ! 
Cingere litorea flaventia tempora myrto, 
30 Musa, per undenos emodulanda pedes ! 

[The next selection illustrates the impassioned wooing of the youth- 
ful poet, revealing a fervor and an abandon, a real personal interest in 
the case, which the more polished love songs of Horace nowhere 
approach.] 

I. in. Iusta precor : quae me nuper praedata puella est, 
Aut amet aut faciat, cur ego semper amem ! 
A, nimium volui ! tantum patiatur amari : 
Audierit nostras tot Cytherea preces ! 
5 Accipe, per longos tibi qui deserviat annos, 
Accipe, qui pura norit amare fide ! 
Si me non veterum commendant magna parentum 

Nomina, si nostri sanguinis auctor eques, 
Nee meus innumeris renovatur campus aratris, 
10 Temperat et sumptus parcus uterque parens : 
At Phoebus comitesque novem vitisque repertor 

Hinc faciunt, at me qui tibi donat, Amor, 
At nulli cessura fides, sine crimine mores 
Nudaque simplicitas purpureusque pudor. 



AMORES 25 

15 Non mihi mille placent, non sum desultor amoris : 
Tu mihi, siqua fides, cura perennis eris ; 
Tecum, quos dederint annos mihi fila sororum, 

Vivere contingat teque dolente mori; 
Te mihi materiem felicem in carmina praebe : 
20 Provenient causa carmina digna sua. 

Carmine nomen habent exterrita cornibus Io 

Et quam fluminea lusit adulter ave 
Quaeque super pontum simulato vecta iuvenco 
Virginea tenuit cornua vara manu : 
25 Nos quoque per totum pariter cantabimur orbem, 
Iunctaque semper erunt nomina nostra tuis. 

[The hope of literary immortality, everywhere so dear to the 
Roman poets, is expressed again and again by Ovid himself. He 
predicts this immortality in the following poem, and that not only for 
himself but for all the great bards of Greece and Rome.] 

I. xv. Quid mihi, Livor edax, ignavos obicis annos, 
Ingeniique vocas carmen inertis opus ; 
Non me more patrum, dum strenua sustinet aetas, 
Praemia militiae pulverulenta sequi 
s Nee me verbosas leges ediscere nee me 
Ingrato vocem prostituisse foro ? 
Mortale est, quod quaeris, opus; mihi fama perennis 

Quaeritur, in toto semper ut orbe canar. 
Vivet Maeonides, Tenedos dum stabit et Ide, 
10 Dum rapidas Simois in mare volvet aquas. 
Vivet et Ascraeus, dum mustis uva tumebit, 

Dum cadet incurva falce resecta Ceres. 
Battiades semper toto cantabitur orbe : 
Quamvis ingenio non valet, arte valet. 
15 Nulla Sophocleo veniet iactura cothurno ; 
Cum sole et luna semper Aratus erit ; 
Dum fallax servus, durus pater, inproba lena 



26 THE WORKS OF OVID 

Vivent et meretrix blanda, Menandros erit ; 
Ennius arte carens animosique Accius oris 
20 Casurum nullo tempore nomen habent. 

Varronem primamque ratem quae nesciet aetas, 

Aureaque Aesonio terga petita duci ? 
Carmina sublimis tunc sunt peritura Lucreti, 

Exitio terras cum dabit una dies ; 
25 Tityrus et segetes Aeneiaque arma legentur, 

Roma triumphati dum caput orbis erit ; 
Donee erunt ignes arcusque Cupidinis arma, 

Discentur numeri, culte Tibulle, tui ; 
Gallus et Hesperiis et Gallus notus Eois, 
30 Et sua cum Gallo nota Lycoris erit. 
Ergo, cum silices, cum dens patientis aratri 

Depereant aevo, carmina morte carent : 
Cedant carminibus reges regumque triumphi, 

Cedat et auriferi ripa benigna Tagi ! 
35 Vilia miretur vulgus ; mihi flavus Apollo 

Pocula Castalia plena ministret aqua, 
Sustineamque coma metuentem frigora myrtum 

Atque ita sollicito multus amante legar ! 
Pascitur in vivis Livor, post fata quiescit, 
40 Cum suus ex merito quemque tuetur honos. 
Ergo etiam cum me supremus adederit ignis, 

Vivam, parsque mei multa superstes erit. 

[The following whimsical and exaggerated lament over the death of 
a parrot, the pet of his mistress Corinna, is one of the most famous 
poems of the Amores. It exhibits the charming, half-playful, half- 
plaintive spirit which pervades our poet's elegies. The poem also 
illustrates one of the most prominent faults of Ovid's style, — its too 
large use of mythological allusion, which tends to conventionality.] 

II.vi. Psittacus, Eois imitatrix ales ab Indis, 

Occidit : exequias ite frequenter, aves ; 



AMORES 27 

Ite, piae volucres, et plangite pectora pinnis 
Et rigido teneras ungue notate genas ; 
s Horricla pro maestis lanietur pluma capillis, 
Pro longa resonent carmina vestra tuba ! 
Quod scelus Ismarii quereris, Philomela, tyranni, 

Expleta est annis ista querela suis ; 
Alitis in rarae miserum devertere funus : 
10 Magna, sed antiqua est causa doloris Itys. 
Omnes, quae liquido libratis in aere cursus, 
Tu tamen ante alios, turtur amice, dole ! 
Plena fuit vobis omni concordia vita, 
Et stetit ad finem longa tenaxque fides : 
15 Quod fuit Argolico iuvenis Phoceus Orestae, 
Hoc tibi, dum licuit, psittace, turtur erat. 
Quid tamen ista fides, quid rari forma coloris, 

Quid vox mutandis ingeniosa sonis, 
Quid iuvat, ut datus es, nostrae placuisse puellae ? 
20 Infelix, avium gloria, nempe iaces ! 

Tu poteras fragiles pinnis hebetare zmaragdos 

Tincta gerens rubro Punica rostra croco. 
Xon fuit in terris vocum simulantior ales : 
Reddebas blaeso tarn bene verba sono ! 
25 Raptus es invidia : non tu fera bella movebas ; 
Garrulus et placidae pacis amator eras. 
Ecce, coturnices inter sua proelia vivunt, 
Forsitan et fiant inde frequenter anus. 
Plenus eras minimo nee prae sermonis amore 
30 In multos poteras ora vacare cibos ; 

Nux erat esca tibi causaeque papavera somni, 

Pellebatque sitim simplicis umor aquae. 
Vivit edax vultur ducensque per aera gyros 
Miluus et pluviae graculus auctor aquae ; 
35 Vivit et armiferae cornix invisa Minervae, 



28 THE WORKS OF OVID 

Ilia quidem saeclis vix moritura novem : 
Occidit ilia loquax humanae vocis imago, 

Psittacus, extremo munus ab orbe datum ! 
Optima prima fere manibus rapiuntur avaris, 
40 Implentur numeris deteriora suis : 
Tristia Phylacidae Thersites funera vidit, 

Iamque cinis vivis fratribus Hector erat. 
Quid referam timidae pro te pia vota puellae, 

Vota procelloso per mare rapta Noto ? 
45 Septima lux venit non exhibitura sequentem, 

(Et stabat vacuo iam tibi Parca colo) 
Nee tamen ignavo stupuerunt verba palato : 

Clamavit moriens lingua ' Corinna, vale ! ' 
Colle sub Elysio nigra nemus ilice frondet, 
50 Udaque perpetuo gramine terra viret : 
Siqua fides dubiis, volucrum locus ille piarum 

Dicitur, obscenae quo prohibentur aves ; 
Illic innocui late pascuntur olores 

Et vivax phoenix, unica semper avis ; 
55 Explicat ipsa suas ales Iunonia pinnas, 

Oscula dat cupido blanda columba mari. 
Psittacus has inter nemorali sede receptus 

Convertit volucres in sua verba pias. 
Ossa tegit tumulus, tumulus pro corpore magnus, 
60 Quo lapis exiguus par sibi carmen habet : 

COLLIGOR EX IPSO DOMINAE PLACUISSE SEPULCRO J 
ORA FUERE MIHI PLUS AVE DOCTA LOQUI. 

[The one who seems to have exercised the most powerful influence 
over Ovid's youthful affections, and whose name was most frequently- 
found in his love songs, which he tells us in his Life were the popular 
songs of the street, was that Corinna who has already been mentioned 
in these pages. In the following poem he strives to dissuade her from 
a proposed journey by sea ; failing in this, he prays for her safe return.] 



AMORES 29 

II. xi. Prima malas docuit mirantibus aequoris undis 
Peliaco pinus vertice caesa vias, 
Quae concurrentis inter temeraria cautes 
Conspicuam fulvo vellere vexit ovem. 
s O utinam, nequis remo freta longa moveret, 
Argo funestas pressa bibisset aquas ! 
Ecce, fugit notumque torum sociosque Penates 

Fallacisque vias ire Corinna parat. 
Quid tibi, me miserum, Zephyros Eurosque timebo 
10 Et gelidum Borean egelidumque Notum ? 
Non illic urbes, non tu mirabere silvas : 
Una est iniusti caerula forma maris ; 
Nee medius tenues conchas pictosque lapillos 
Pontus habet : bibuli litoris ilia mora est. 
15 Litora marmoreis pedibus signate, puellae : 
Hactenus est tutum ; cetera caeca via est. 
Et vobis alii ventorum proelia narrent, 

Quas Scylla infestet, quasve Charybdis aquas, 
Et quibus emineant violenta Ceraunia saxis, 
20 Quo lateant Syrtes magna minorque sinu ! 
Haec alii referant ad vos ; quod quisque loquetur, 

Credite ! quaerenti nulla procella nocet. 
Sero respicitur tellus, ubi fune soluto 

Currit in immensum panda carina salum, 
25 Navita sollicitus cum ventos horret iniquos 

Et prope tarn letum, quam prope cernit aquam. 
Quod si concussas Triton exasperet undas, 

Quam tibi sit toto nullus in ore color ! 
Turn generosa voces f ecundae sidera Ledae 
30 Et ' felix,' dicas ' quern sua terra tenet ! ' 
Tutius est fovisse torum, legisse libellos, 

Threiciam digitis increpuisse lyram. 
At, si vana ferunt volucres mea dicta procellae, 



30 THE WORKS OF OVID 

Aequa tamen puppi sit Galatea tuae ! 
35 Vestrum crimen erit talis iactura puellae, 
Nereidesque deae Nereidumque pater. 
Vade memor.nostri vento reditura secundo, 

Impleat ilia tuos fortior aura sinus ! 
Turn mare in haec magnus proclinet litora Nereus, 
40 Hue venti spirent, hue agat aestus aquas ! 
Ipsa roges, Zephyri veniant in lintea soli, 

Ipsa tua moveas turgida vela manu. 
Primus ego aspiciam notam de litore puppim, 
Et dicam ' nostros advehit ilia deos,' 
45 Excipiamque umeris et multa sine ordine carpam 
Oscula : pro reditu victima vota cadet, 
Inque tori formam molles sternentur harenae, 

Et tumulus mensae quilibet instar erit. 
Illic apposito narrabis multa Lyaeo : 
50 Paene sit ut mediis obruta navis aquis, 

Dumque ad me properas, neque iniquae tempora 
noctis 
Nee te praecipites extimuisse Notos. 
Omnia pro veris credam, sint ficta licebit : 
Cur ego non votis blandiar ipse meis ? 
55 Haec mihi quamprimum caelo nitidissimus alto 
Lucifer admisso tempora portet equo ! 

[In the next selection our poet is seen hastening on his way to join 
his sweetheart, when his progress is stopped by a small stream that 
has been swollen to a torrent. He addresses the stream in the lan- 
guage now of remonstrance now of wheedling persuasion.] 

III. vi. Amnis harundinibus limosas obsite ripas, 

Ad dominam propero : siste parumper aquas ! 
Nee tibi sunt pontes nee quae sine remigis ictu 
Concava traiecto cumba rudente vehat. 



AMORES 31 

5 Parvus eras, memini, nee te transire refugi, 

Summaque vix talos contigit unda meos ; 
Nunc ruis apposito nivibus de monte solutis 

Et turpi crassas gurgite volvis aquas. 
Quid properasse iuvat, quid parca dedisse quieti 
10 Tempora, quid nocti conseruisse diem, 

Si tamen hie standum est, si non datur artibus ullis 

Ulterior nostro ripa premenda pedi? 
Nunc ego, quas habuit pinnas Danaeius heros, 

Terribili densum cum tulit angue caput, 
15 Nunc opto currum, de quo Cerealia primum 

Semina venerunt in rude missa solum. 
Prodigiosa loquor veterum mendacia vatum, 

Nee tulit haec umquam nee feret ulla dies ; 
Tu potius, ripis effuse capacibus amnis, 
20 (Sic aeternus eas !) labere fine tuo ! 

Non eris invidiae, torrens, mihi crede, ferendae, 

Si dicar per te forte retentus amans. 
Flumina deberent iuvenes in amore iuvare ; 

Flumina senserunt ipsa, quid esset amor. 

[Here follows a long catalogue, in Ovid's worst manner, of those 
river gods of mythology who had themselves felt the pangs of love. 

This stream, too, like those, shall become famous in song, if only it 
will yield to the poet's request. It will not? Then let it be accursed 
with drought, as it deserves.] 

85 Dum loquor, increscis latis spatiosior undis, 
Nee capit admissas alveus altus aquas : 
Quid mecum, furiose, tibi ? quid mutua differs 
Gaudia ? quid coeptum, rustice, rumpis iter ? 
Quid, si legitimum flueres, si nobile flumen, 
90 Si tibi per terras maxima f ama f oret ? 
Nomen habes nullum, rivis collecte caducis, 
Nee tibi sunt f ontes nee tibi certa domus ; 



32 THE WORKS OF OVID 

Fontis habes instar pluviamque nivesque solutas, 
Quas tibi divitias pigra ministrat hiems ; 
95 Aut lutulentus agis brumali tempore cursus, 
Aut premis arentem pulverulentus humum : 
Quis te turn potuit sitiens haurire viator ? 

Quis dixit grata voce ' perennis eas ' ? 

Damnosus pecori curris, damnosior agris ; 

ioo Forsitan haec alios, me mea damna movent. 

Huic ego vae ! demens narrabam fluminum amores ! 

Iactasse indigne nomina tanta pudet ; 
Nescio quern hunc spectans Acheloon et Inachon amnem 
Et potui nomen, Nile, referre tuum ! 
105 At tibi pro meritis, opto, non candide torrens, 
Sint rapidi soles siccaque semper hiems ! 

[At the end of this work, the poet bids farewell to the Loves, with 
the evident intention of passing on to higher themes ; with the boldness 
of youth, he takes his place beside Vergil and Catullus, and compla- 
cently plumes himself upon the renown which he has conferred upon 
the humble place of his birth.] 

III. xv. Quaere novum vatem, tenerorum mater Amorum : 
Raditur hie elegis ultima meta meis ; 
Quos ego composui, Paeligni ruris alumnus, 

(Nee me deliciae dedecuere meae) 
s Siquid id est, usque a proavis vetus ordinis heres, 

Non modo militiae turbine factus eques. 
Mantua Vergilio, gaudet Verona Catullo ; 

Paelignae dicar gloria gentis ego, 
Quam sua libertas ad honesta coegerat arma, 
10 Cum timuit socias anxia Roma manus. 

Atque aliquis spectans hospes Sulmonis aquosi 

Moenia, quae campi iugera pauca tenent, 
1 Quae tantum ' dicat ' potuistis ferre poetam, 
Quantulacumque estis, vos ego magna voce' 



THE AMORES 33 

15 Culte puer puerique parens Amathusia culti, 
Aurea de campo vellite signa meo ! 
Corniger increpuit thyrso graviore Lyaeus : 

Pulsanda est magnis area maior equis. 
Inbelles elegi, genialis Musa, valete, 
20 Post mea mansurum fata superstes opus ! 

OVID — 3 



ARS AMATORIA 



[This work is, as its name implies, a set of rules for the government 
of affairs of love. The work is in three books, — the first two addressed 
to men, the last to women. Ovid, who by experience was a past master 
in this art, offers minute instructions as to methods of procedure. Others 
may be leaders and instructors in other arts, but he is the master of the 
art of love.] 

I. Siquis in hoc artem populo non novit amandi, 
Hoc legat et lecto carmine doctus amet ! 
Arte citae veloque rates remoque moventur, 
Arte leves currus : arte regendus Amor. 
5 Curribus Automedon lentisque erat aptus habenis, 
Tiphys in Haemonia puppe magister erat: 
Me Venus artificem tenero praefecit Amori ; 
Tiphys et Automedon dicar Amoris ego. 

[The poet recommends the theater as the best field of observation 
of the fair sex, who, from the days of the Sabine women down, have 
thronged that place of popular resort.] 

Ut redit itque frequens longum formica per agmen, 
Granifero solitum cum vehit ore cibum, 
95 Aut ut apes saltusque suos et olentia nactae 
Pascua per flores et thyma summa volant, 
Sic ruit in celebres cultissima femina ludos : 

Copia iudicium saepe morata meum est. 
Spectatum veniunt ; veniunt spectentur ut ipsae : 
ioo Hie locus casti damna pudoris habet. 
Primos sollicitos fecisti, Romule, ludos, 
34 



ARS AMATORIA 35 

Cum iuvit viduos rapta Sabina viros. 
Tunc neque marmoreo pendebant vela theatro, 

Nee fuerant liquido pulpita rubra croco ; 
105 Illic, quas tulerant nemorosa Palatia, frondes 

Simpliciter positae, scaena sine arte f uit ; 
In gradibus sedit populus de caespite factis, 

Qualibet hirsutas fronde tegente comas. 
Respiciunt oculisque notant sibi quisque puellam, 
no Quam velit, et tacito pectore multa movent. 
Dumque rudem praebente modum tibicine Tusco 

Ludius aequatam ter pede pulsat humum, 
In medio plausu (plausus tunc arte carebant) 

Rex populo praedae signa petita dedit. 
115 Protinus exsiliunt animum clamore fatentes 

Virginibus cupidas iniciuntque manus : 
Ut fugiunt aquilas, timidissima turba, columbae, 

Utque fugit visos agna novella lupos, 
Sic illae timuere viros sine more ruentes ; 
120 Constitit in nulla, qui fuit ante, color. 

Nam timor unus erat, f acies non una timoris : 

Pars laniat crines, pars sine mente sedet ; 
Altera maesta silet, frustra vocat altera matrem ; 

Haec queritur, stupet haec ; haec manet, ilia fugit. 
125 Ducuntur raptae, genialis praeda, puellae, 

Et potuit multas ipse decere timor. 

[It would be profitless to follow Ovid through the tangled maze of 
precept and illustration. The whole work shows the extremely low 
ideal of morality which existed in the society of the time. No more 
striking commentary upon this society can be made than that such a 
work as this should have been put forth by a popular poet in the confi- 
dent expectation that it would meet with a popular response. 

This work, like all of Ovid's works, abounds in mythological illustra- 
tions. One of the best of these is the following selection from the third 
book, illustrating the folly of the too hasty judgment of jealousy.] 



36 THE WORKS OF OVID 

III. Nec cito credideris ! quantum cito credere laedat, 
686 Exemplum vobis non leve Procris erit. 
Est prope purpureos colles florentis Hymetti 
Fons sacer et viridi caespite mollis humus : 
Silva nemus non alta f acit ; tegit arbutus herbam ; 
690 Ros maris et lauri nigraque myrtus olent; 
Nec densum foliis buxum fragilesque myricae 
' Nec tenues cytisi cultaque pinus abest ; 
Lenibus impulsae Zephyris auraque salubri 
Tot generum frondes herbaque summa tremit. 
695 Grata quies Cephalo ; famulis canibusque relictis 
Lassus in hac iuvenis saepe resedit humo, 
' Quae ' que 'meos releves aestus,' cantare solebat 

' Accipienda sinu, mobilis aura, veni ! ' 
Coniugis ad timidas aliquis male sedulus aures 
700 Auditos memori rettulit ore sonos : 

Procris ut accepit nomen, quasi paelicis, Aurae, 

Excidit et subito muta dolore fuit : 
Palluit, ut serae lectis de vite racemis 

Pallescunt frondes, quas nova laesit hiems, 
705 Quaeque suos curvant matura Cydonia ramos, 
Cornaque adhuc nostris non satis apta cibis. 
Ut rediit animus, tenues a pectore vestes 

Rumpit et indignas sauciat ungue genas ; 
Nec mora, per medias passis furibunda capillis 
710 Evolat, ut thyrso concita Baccha, vias. 

Ut prope perventum, comites in valle relinquit, 

Ipsa nemus tacito clam pede fortis init. 
Quid tibi mentis erat, cum sic male sana lateres, 
Procri ? quis attoniti pectoris ardor erat ? 
715 lam iam venturam, quaecumque erat Aura, putabas 
Scilicet atque oculis probra videnda tuis. 
Nunc venisse piget (neque enim deprendere velles), 



ARS AMATORIA 37 

Nunc iuvat : incertus pectora versat amor ; 
Credere quae iubeant, locus est et nomen et index, 
720 Et quia amans semper, quod timet, esse putat. 
Vidit ut oppressa vestigia corporis herba, 
Pulsantur trepidi corde micante sinus ; 
Iamque dies medius tenues contraxerat umbras, 
Inque pari spatio vesper et ortus erant : 
725 Ecce, redit Cephalus silvis, Cyllenia proles, 
Oraque fontana fervida pulsat aqua. 
Anxia, Procri, lates ; solitas iacet ille per herbas, 

Et ' Zephyri molles auraque ' dixit ' ades ! ' 
Ut patuit miserae iucundus nominis error, 
730 Et mens et rediit verus in ora color : 
Surgit et oppositas agitato corpore frondes 

Movit in amplexus uxor itura viri ; 
Ille feram vidisse ratus iuvenaliter artus 
Corripit : in dextra tela f uere manu. 
735 Quid facis, infelix ? non est f era ; supprime tela ! 
Me miserum ! iaculo fixa puella tuo est. 
' Ei mihi ! ' conclamat ' fixisti pectus amicum : 
Hie locus a Cephalo vulnera semper habet. 
Ante diem morior, sed nulla paelice laesa : 
740 Hoc faciet positae te mihi, terra, levem. 
Nomine suspectas iam spiritus exit in auras : 

Labor, io ! cara lumina conde manu ! ' 
Ille sinu dominae morientia corpora maesto 
Sustinet et lacrimis vulnera saeva lavat : 
745 Exit et incauto paulatim pectore lapsus 
Excipitur miseri spiritus ore viri. 



REMEDIA AMORIS 



[This poem is designed as a book of advice for those who would be 
delivered from the snares of love. In the opening lines, Ovid apologizes 
to Cupid for his seeming desertion from the standard of that youthful 
god, implied in the title of his poem ; and explains that his ' remedy ' 
is only for those who are entangled in the meshes of unhappy or 
unworthy love.] 

Legerat huius Amor titulum nomenque libelli : 

' Bella mihi, video, bella parantur ' ait. 
' Parce tuum vatem sceleris damnare, Cupido, 

Tradita qui toties te duce signa tali. 
5 Non ego Tydides, a quo tua saucia mater 

In liquidum rediit aethera Martis equis. 
Saepe tepent alii iuvenes ; ego semper amavi : 

Et si, quid faciam nunc quoque, quaeris, amo. 
Ouin etiam docui, qua posses arte parari, 
10 Et quod nunc ratio est, impetus ante fuit. 
Nee te, blande puer, nee nostras prodimus artes, 

Nee nova praeteritum musa retexit opus. 
Siquis amat quod amare iuvat, feliciter ardet : 

Gaudeat, et vento naviget ille suo. 
15 At siquis male fert indignae regna puellae, 

Ne pereat, nostrae sentiat artis opem.' 

[The poet moralizes upon the dangers of delay.] 

Nam mora dat vires : teneras mora percoquit uvas 
Et validas segetes, quod fuit herba, facit. 

38 



REMEDIA AMORIS 39 

85 Quae praebet latas arbor spatiantibus umbras, 
Quo posita est primum tempore, virga fuit : 
Turn poterat manibus summa tellure revelli ; 
Nunc stat in immensum viribus acta suis. 
Quale sit id, quod amas, celeri circumspice mente 
90 Et tua laesuro subtrahe colla iugo. 
Principiis obsta : sero medicina paratur, 

Cum mala per longas convaluere moras. 

Sed propera nee te venturas differ in horas : 

Qui non est hodie, eras minus aptus erit. 

95 Verba dat omnis amor reperitque alimenta morando : 

Optima vindictae proxima quaeque dies. 

Flumina pauca vides de magnis fontibus orta : 

Plurima collectis multiplicantur aquis ; 
Si cito sensisses, quantum peccare parares, 
100 Non tegeres vultus cortice, Myrrha, tuos. 

[Above all things, the mind must be wholesomely occupied with 
war, farming, the chase, foreign travel, — anything that may furnish a 
healthy activity. It is the empty mind that is most subject to tempta- 
tion. The poet takes occasion here to give a charming picture of 
country life.] 

Rura quoque oblectant animos studiumque colendi : 
170 Quaelibet huic curae cedere cura potest. 
Colla iube domitos oneri supponere tauros, 

Sauciet ut duram vomer aduncus humum ; 
Obrue versata Cerealia semina terra, 

Quae tibi cum multo faenore reddat ager. 
175 Aspice curvatos pomorum pondere ramos, 

Ut sua, quod peperit, vix ferat arbor onus ; 
Aspice labentes iucundo murmure rivos ; 
Aspice tondentes fertile gramen oves ! 
Ecce, petunt rupes praeruptaque saxa capellae : 
180 lam referent haedis ubera plena suis. 



40 THE WORKS OF OVID 

Pastor inaequali modulatur harundine carmen, 

Nee desunt comites, sedula turba, canes. 
Parte sonant alia silvae mugitibus altae, 

Et queritur vitulum mater abesse suum. 
185 Quid, cum suppositos fugiunt examina fumos, 

Ut relevent dempti vimina curva favi ? 
Poma dat autumnus ; f ormosa est messibus aestas ; 

Ver praebet flores ; igne levatur hiems. 
Temporibus certis maturam rusticus uvam 
190 Deligit, et nudo sub pede musta fluunt ; 
Temporibus certis desectas alligat herbas, 

Et tonsam raro pectine verrit humum. 
Ipse potes riguis plantam deponere in hortis, 

Ipse potes rivos ducere lenis aquae. 
195 Venerit insitio : f ac, ramum ramus adoptet, 

Stetque peregrinis arbor operta comis. 
Cum semel haec animum coepit mulcere voluptas, 

Debilibus pinnis irritus exit Amor. 
Vel tu venandi studium cole : saepe recessit 
200 Turpiter a Phoebi victa sorore Venus ; 
Nunc leporem pronum catulo sectare sagaci, 

Nunc tua frondosis retia tende iugis ; 
Aut pavidos terre varia formidine cervos, 

Aut cadat adversa cuspide fossus aper. 

[And let no one think that magic arts can avail. Their uselessness 
is proved by the fact that famous professors of these arts have been 
unable by their aid to help themselves.] 

Me duce non tumulo prodire iubebitur umbra, 
Non anus infami carmine rumpet humum, 
255 Non seges ex aliis alios transibit in agros, 
Nee subito Phoebi pallidus orbis erit ; 
Ut solet, aequoreas ibit Tiberinus in undas, 
Ut solet, in niveis Luna vehetur equis. 



REMEDIA AMORIS 41 

Nulla recantatas deponent pectora curas, 
260 Nee fugiet vivo sulphure victus amor. 
Quid te Phasiacae iuverunt gramina terrae, 

Cum cuperes patria, Colchi, manere domo ? 
Quid tibi profuerunt, Circe, Perseides herbae, 
Cum sua Neritias abstulit aura rates ? 
265 Omnia fecisti, ne callidus hospes abiret : 
I lie dedit certae lintea plena fugae. 
Omnia fecisti, ne te ferus ureret ignis : 
Longus et invito pectore sedit amor. 
Vertere tu poteras homines in mille figuras : 
270 Non poteras animi vertere iura tui. 

* * * * * *• # # 

287 Ardet et assuetas Circe decurrit ad artes, 
Nee tamen est illis attenuatus amor. 
Ergo, quisquis opem nostra tibi poscis ab arte, 
290 Deme venenciis carminibusque fidem ! 

[In an interesting digression Ovid makes answer to those critics 
who chide him for devoting himself entirely at this period to poetry 
of love. ; Let them carp,' says he, 'so long as my name resounds 
throughout the world/ 

Nuper enim nostros quidam carpsere libellos, 
Quorum censura Musa proterva mea est : 

Dummodo sic placeam, dum toto canter in orbe, 
Quod volet, impugnent unus et alter opus ! 
365 Ingenium magni livor detractat Homeri. 

[He boasts that, though he is still only on the upward slope of the 
hill of Fame, elegiac poetry owes as much to him as epic to Vergil.] 

Principio clivi noster anhelat equus ; 
395 Tantum se nobis elegi debere fatentur, 
Quantum Vergilio nobile debet epos. 
Hactenus invidiae respondimus : attrahe lora 
Fortius et gyro curre, poeta, tuo ! 



TRAGEDY 



[It was quite to be expected that Ovid, in the fervor of his youthful 
genius, would make some attempts in the field of tragedy, a form of 
literature which, it would seem, in all periods was popular among the 
Romans. He himself makes several allusions to these attempts. In 
the Amores (II. xviii. 11-18) he describes how he had forced himself 
for a time to give up the writing of mere love poems, and to assume the 
more noble work of tragedy.] 

Vincor, et ingenium sumptis revocatur ab armis, 

Resque domi gestas et mea bella cano. 
Sceptra tamen sumpsi, curaque tragoedia nostra 

Crevit, et huic operi quamlibet aptus eram : 
15 Risit Amor pallamque meam pictosque cothurnos 

Sceptraque privata tarn cito sumpta manu ; 
Hinc quoque me dominae numen deduxit iniquae, 

Deque cothurnato vate triumphat Amor. 

[Again {Amores, III. i.), under the form of an allegorical strife be- 
tween Elegeia (or Love) and Tragoedia, he represents the conflicting 
influences under which he wrought.] 

Stat vetus et multos incaedua silva per annos : 

Credibile est illi numen inesse loco ; 
Fons sacer in medio speluncaque pumice pendens, 
Et latere ex omni dulce queruntur aves. 
5 Hie ego dum spatior tectus nemoralibus umbris, 
(Quod mea, quaerebam, Musa moveret opus) 
Venit odoratos Elegeia nexa capillos, 
Et, puto, pes illi longior alter erat : 
42 



TRAGEDY 43 

Forma decens, vestis tenuissima, vultus amantis ; 
10 Et pedibus vitium causa decoris erat. 
Venit et ingenti violenta Tragoedia passu. 
Fronte comae torva, palla iacebat humi ; 
Laeva manus sceptrum late regale movebat, 
Lydius alta pedum vincla cothurnus erat. 
15 Et prior ' ecquis erit ' dixit ' tibi finis amandi, 
O argumenti lente poeta tui ? 
Nequitiam vinosa tuam convivia narrant, 
Narrant in multas compita secta vias. 
Saepe aliquis digito vatem designat euntem, 
20 Atque ait "hie, hie est, quem ferus urit Amor." 
Fabula, nee sentis, tota iactaris in Urbe, 

Dum tua praeterito facta pudore refers. 
Tempus erat, thyrso pulsum graviore moveri ; 
Cessatum satis est : incipe maius opus ! 
25 Materia premis ingenium ; cane facta virorum. 
" Haec animo " dices " area facta meo est." 
Quod tenerae cantent, lusit tua Musa, puellae, 

Primaque per numeros acta iuventa suos ; 
Nunc habeam per te Romana Tragoedia nomen ! 
30 Implebit leges spiritus iste meas.' 

Hactenus, et movit pictis innixa cothurnis 

Densum caesarie terque quaterque caput. 
Altera, si memini, limis subrisit ocellis ; 
(Fallor, an in dextra myrtea virga fuit ? ) 
35 ' Quid gravibus verbis, animosa Tragoedia,' dixit 

' Me premis ? an numquam non gravis esse potes ? 
Imparibus tamen es numeris dignata moveri : 

In me pugnasti versibus usa meis. 
Non ego contulerim sublimia carmina nostris : 
40 Obruit exiguas regia vestra fores. 

Sum levis, et mecum levis est, mea cura, Cupido : 



44 THE WORKS OF OVID 

Non sum materia f ortior ipsa mea ; 
Et tamen emerui plus, quam tu, posse ferendo 
Multa supercilio non patienda tuo. 
45 Rustica sit sine me lascivi mater Amoris : 
Huic ego proveni lena comesque deae ; 
Quam tu non poteris duro reserare cothurno, 

Haec est blanditiis ianua laxa meis; 
Per me decepto didicit custode Corinna 
50 Liminis astricti sollicitare fidem 
Delabique toro tunica velata soluta 

Atque impercussos nocte movere pedes. 
Vel quotiens foribus duris inlisa pependi, 
Non verita a populo praetereunte legi ; 
55 Quin ego me memini, dum custos saevus abiret, 
Ancillae missam delituisse sinu ; 
Quid, cum me munus natali mittis, at ilia 

Rumpit et apposita barbara mersat aqua ? 
Prima tuae movi f elicia semina mentis : 
60 Munus habes, quod te iam petit ista, raeum.' 
Desierat ; coepi ' per vos utramque rogamus, 

In vacuas aures verba timentis eant. 
Altera me sceptro decoras altoque cothurno : 
Iam nunc contacto magnus in ore sonus ; 
65 Altera das nostro victurum nomen amori : 
Ergo ades et longis versibus adde brevis ! 
Exiguum vati concede, Tragoedia, tempus : 

Tu labor aeternus ; quod petit ilia, breve est.' 
Mota dedit veniam : teneri properentur Amores, 
70 Dum vacat ; a tergo grandius urguet opus. 

[That the tragic Muse did win a temporary sway, and that the 
poet did write at least one play, on the theme of Medea, is attested 
by Quintilian (X. 1, 98), who speaks of the tragedy in terms of 
praise : 



TRAGEDY 45 

Ovidii Medea videtur mihi ostendere. quantum ille vir praestare potu- 
erit, si ingenio suo imperare quam indulgere maluisset. 

Tacitus also (Dialogus, 12) bears testimony to the popularity of this 
play in his time : 

Plures hodie reperies, qui Ciceronis gloriam quam qui Vergilii 
detrectent : nee ullus Asinii aut Messallae liber tam illustris est quam 
Medea Ovidii aut Varii Thyestes. 

The play is again mentioned in the fifth century a.d. in a letter of 
Valerius to Rufinus, containing a caution against marriage : Lege 
Medeam Nasonis, et vix pauca invenies impossibilia mulieri. 

When we consider the masterly way in which the poet has treated 
this same theme in the seventh book of the Metamorphoses, we cannot 
but regret the almost utter loss of this tragedy. Of the whole play one 
line alone remains, quoted by Quintilian (VIII. 5, 6) as an example of 
a "sententia" : 

Vehementius apud Ovidium Medea dicit, Servare potui ; perdere an 
possim, rogas ? 



The works of the second period of Ovid's life are two in number : 
the Fasti and the Metamorphoses. Both were written, but neither 
was published before the banishment of the poet, which so suddenly 
interrupted his prosperous career at Rome.] 




Tragic and Comic Masks 
(From a Mosaic preserved in the Capitoline Museum at Rome) 



FASTI 



[The Fasti, or Calendar enumerates the various religious festivals 
of the Romans in their chronological order, and narrates the traditional 
events which are connected with these holidays. The poet undertakes 
an explanation of the names of the various months, and accounts for 
the origin of many Roman customs and festivals. It is a poem of times 
and places, which makes the work of great value to the student of 
Roman antiquities. The plan of the work included twelve books, one 
for each month ; and while there is evidence that the poet completed 
his first sketch of the whole work, the first six books only have come 
down to us. These were finished in their original form before Ovid's 
banishment in a.d 9, and were addressed to Augustus; but they re- 
mained unpublished until the death of Augustus in a.d. 14. At this 
time the poet revised his first book, and, dedicating it to Germanicus, 
the adopted son of Tiberius, sent the whole to Rome in the vain hope 
that by this means he might gain the favor of the new Emperor. This 
book, like all the previous poems of Ovid, is in the elegiac measure. 

A selection of typical passages is here presented.] 

Book I. January 
[The poet dedicates his revised work to Germanicus.] 

Tempora cum causis Latium digesta per annum 

Lapsaque sub terras ortaque signa canam. 
Excipe pacato, Caesar Germanice, vultu 

Hoc opus et timidae dirige navis iter; 
5 Officioque, levem non aversatus honorem, 

Huic tibi devoto numine dexter ades. 
Sacra recognosces annalibus eruta priscis, 

Et quo sit merito quaeque notata dies. 
Invenies illic et festa domestica vobis : 
46 



FASTI 47 

10 Saepe tibi pater est, saepe legendus avus. 
Quaeque ferunt illi pictos signantia fastos, 

Tu quoque cum Druso praemia fratre feres. 
Caesaris arma canant alii : nos Caesaris aras, 
Et quoscumque sacris addidit ille dies. 
15 Annue conanti per laudes ire tuorum, 

Deque meo pavidos excute corde metus. 
Da mihi te placidum, dederis in carmina vires : 

Ingenium vultu statque caditque tuo. 
Pagina iudicium docti subitura movetur 
20 Principis, ut Clario missa legenda deo. 
Quae sit enim culti facundia sensimus oris, 

Civica pro trepidis cum tulit arma reis. 
Scimus et, ad nostras cum se tulit impetus artes, 
Ingenii currant flumina quanta tui. 
25 Si licet et fas est, vates rege vatis habenas, 
Auspicio felix totus ut annus eat. 

[January first. Janus, his festival, history, functions, and attributes.] 

Ecce tibi faustum, Germanice, nuntiat annum, 
Inque meo primus carmine Ianus adest. 
65 lane biceps, anni tacite labentis origo, 
Solus de superis qui tua terga vides, 
Dexter ades ducibus, quorum secura labore 

Otia terra ferax, otia pontus habet : 
Dexter ades patribusque tuis populoque Quirini, 
70 Et resera nutu Candida templa tuo. 

Prospera lux oritur. Linguis animisque favete ! 

Nunc dicenda bona sunt bona verba die. 
Lite vacent aures, insanaque protinus absint 
Iurgia ; differ opus, livida turba, tuum. 
75 Cernis, odoratis ut luceat ignibus aether, 
Et sonet accensis spica Cilissa focis? 



48 THE WORKS OF OVID 

Flamma nitore suo templorum verberat aurum, 

Et tremulum summa spargit in aede iubar. 
Vestibus intactis Tarpeias itur in arces, 
80 Et populus festo concolor ipse suo est. 

Iamque novi praeeunt fasces, nova purpura fulget, 

Et nova conspicuum pondera sentit ebur. 
Colla rudes operum praebent ferienda iuvenci, 

Quos aluit campis herba Falisca suis. 
85 Iuppiter arce sua totum cum spectet in orbem, 

Nil nisi Romanum, quod tueatur, habet. 
Salve, laeta dies, meliorque revertere semper, 

A populo rerum digna potente coli. 
Quern tamen esse deum te dicam, lane biformis ? 
90 Nam tibi par nullum Graecia numen habet. 
Ede simul causam, cur de caelestibus unus 

Sitque quod a tergo, sitque quod ante, vides ? 
Haec ego cum sumptis agitarem mente tabellis, 

Lucidior visa est, quam fuit ante, domus. 
95 Tunc sacer ancipiti mirandus imagine Ianus 

Bina repens oculis obtulit ora meis. 
Extimui sensique metu riguisse capillos, 

Et gelidum subito frigore pectus erat. 
Ille tenens baculum dextra clavemque sinistra 
100 Edidit hos nobis ore priore sonos : 

' Disce, metu posito, vates operose dierum, 

Quod petis, et voces percipe mente meas. 
Me Chaos antiqui — nam sum res prisca — vocabant. 

Aspice, quam longi temporis acta canam. 
105 Lucidas hie aer et quae tria corpora restant, 

Ignis, aquae, tellus, unus acervus erat. 
Ut semel haec rerum secessit lite suarum, 

Inque novas abiit massa soluta domos, 
Flamma petit altum, propior locus aera cepit, 



FASTI 49 

no Sederunt medio terra fretumque solo. 

Tunc ego, qui fueram globus et sine imagine moles, 

In faciem redii dignaque membra deo. 
Nunc quoque, confusae quondam nota parva figurae, 
Ante quod est in me postque, videtur idem. 
115 Accipe, quaesitae quae causa sit altera formae, 
Hanc simul ut noris ofnciumque meum. 
Quidquid ubique vides, caelum, mare, nubila, terras, 

Omnia sunt nostra clausa patentque manu. 
Me penes est unum vasti custodia mundi, 
120 Et ius vertendi cardinis omne meum est. 
Cum libuit Pacem placidis emittere tectis, 

Libera perpetuas ambulat ilia vias. 
Sanguine letifero totus miscebitur orbis, 
Ni teneant rigidae condita bella serae. 
125 Praesideo foribus caeli cum mitibus Horis: 
It, redit officio Iuppiter ipse meo. 
Inde vocor Ianus. Cui cum Cereale sacerdos 

Imponit libum farraque mixta sale, 
Nomina ridebis : modo namque Patulcius idem 
130 Et modo sacrinco Clusius ore vocor. 
Scilicet alterno voluit rudis ilia vetustas 

Nomine diversas significare vices. 

Vis mea narrata est. Causam nunc disce figurae : 

lam tamen hanc aliqua tu quoque parte vides. 

135 Omnis habet geminas, hinc atque hinc, ianua frontes, 

E quibus haec populum spectat, at ilia Larem. 

Utque seder) s primi vester prope limina tecti 

Ianitor egressus introitusque videt, 
Sic ego perspicio, caelestis ianitor aulae, 
140 Eoas partes Hesperiasque simul. 

Ora vides Hecates in tres vertentia partes, 
Servet ut in ternas compita secta vias. 

OVID — 4 



50 THE WORKS OF OVID 

Et mihi, ne flexu cervicis tempora perdam, 
Cernere non moto corpore bina licet.' 
145 Dixerat : et vultu, si plura requirere vellem, 
Difficilem mihi se non fore fassus erat. 

[Why the temple of Janus is shut in time of peace but open in war.] 

' At cur pace lates, motisque recluderis armis ? ' 

Nee mora, quaesiti reddita causa mihi est. 
* Ut populo reditus pateant ad bella profecto, 
280 Tota patet dempta ianua nostra sera. 
Pace fores obdo, ne qua discedere possit : 

Caesareoque diu nomine clusus ero.' 
Dixit, et attolens oculos diversa tuentes, 

Aspexit toto quidquid in orbe fuit. 
285 Pax erat, et vestri, Germanice, causa triumphi, 

Tradiderat famulas iam tibi Rhenus aquas, 
lane, fac aeternos pacem pacisque ministros, 

Neve suum, praesta, deserat auctor opus. 
Quod tamen ex ipsis licuit mihi discere fastis, 
290 Sacravere patres hac duo templa die. 

Accepit Phoebo nymphaque Coronide natum 

Insula, dividua quam premit amnis aqua : 
Iuppiter in parte est. Cepit locus unus utrumque 

Iunctaque sunt magno templa nepotis avo. 

Book II. February 

[The introduction addressed to Augustus. — The derivation of the 
word February ,~\ 

Ianus habet finem. Cum carmine crescit et annus : 
Alter ut hie men sis, sic liber alter eat. 

Nunc primum velis, elegi, maioribus itis : 
Exiguum, memini, nuper eratis opus. 



FASTI 51 

5 Ipse ego vos habui faciles in amore ministros, 
Cum lusit numeris prima iuventa suis. 
Idem sacra cano signataque tempora fastis : 
Ecquis ad haec illinc crederet esse viam ? 
Haec mea militia est. Ferimus quae possumus, 
arma, 
10 Dextraque non omni munere nostra vacat. 
Si mihi non valido torquentur pila lacerto, 

Nee bellatoris terga premuntur equi, 
Nee galea tegimur, nee acuto cingimur ense, — 
His habilis telis quilibet esse potest — 
15 At tua prosequimur studioso pectore, Caesar, 
Nomina, per titulos ingredimurque tuos. 
Ergo ades et placido paulum mea munera vultu 

Respice, pacando siquid ab hoste vacas. 
Februa Romani dixere piamina patres : 
20 Nunc quoque dant verbo plurima signa fidem. 
Pontifices ab rege petunt et flamine lanas, 
Quis veterum lingua februa nomen erat. 
Quaeque capit lictor domibus purgamina certis, 
Torrida cum mica farra, vocantur idem. 
25 Nomen idem ramo, qui caesus ab arbore pura 
Casta sacerdotum tempora fronde tegit. 
Ipse ego flaminicam poscentem februa vidi, 

Februa poscenti pinea virga data est. 
Denique quodcumque est, quo corpora nostra piantur, 
30 Hoc apud intonsos nomen habebat avos. 
Mensis ab his dictus, secta quia pelle Luperci 
Omne solum lustrant, idque piamen habent : 
Aut quia placatis sunt tempora pura sepulcris, 
Tunc cum ferales praeteriere dies. 
35 Omne nefas omnemque mali purgamina causam 
Credebant nostri tollere posse senes. 



52 THE WORKS OF OVID 

[February fourth. The constellation of the Dolphin sets. This 
suggests the story of Arion.] 

Quem modo caelatum stellis Delphina videbas, 
80 Is fugiet visus nocte sequente tuos : 
Seu fuit occultis felix in amoribus index, 

Lesbida cum domino seu tulit ille lyram. 
Quod mare non novit, quae nescit Ariona tellus ? 

Carmine currentes ille tenebat aquas. 
85 Saepe sequens agnam lupus est a voce retentus, 

Saepe avidum fugiens restitit agna lupum : 
Saepe canes leporesque umbra cubuere sub una, 

Et stetit in saxo proxima cerva leae : 
Et sine lite loquax cum Palladis alite cornix 
90 Sedit, et accipitri iuncta columba fuit. 
Cynthia saepe tuis fertur, vocalis Arion, 

Tamquam fraternis obstipuisse modis. 
Nomen Arionium Siculas impleverat urbes, 

Captaque erat lyricis Ausonis ora sonis. 
95 Inde domum repetens puppem conscendit Arion, 

Atque ita quaesitas arte ferebat opes. 
Forsitan, infelix, ventos undasque timebas : 

At tibi nave tua tutius aequor erat. 
Namque gubernator destricto constitit ense 
100 Ceteraque armata conscia turba manu. 

Quid tibi cum gladio ? Dubiam rege, navita, puppem ! 

Non haec sunt digitis arma tenenda tuis. 
Ille, metu viduus, ' mortem non deprecor ' inquit, 

' Sed liceat sumpta pauca referre lyra.' 
105 Dant veniam, ridentque moram. Capit ille coronam, 

Quae possit crines, Phoebe, decere tuos. 
Induerat Tyrio bis tinctam murice pallam ; 

Reddidit icta suos pollice chorda sonos : 
Flebilibus numeris veluti canentia dura 



FASTI 53 

no Traiectus pinna tempora cantat olor. 
Protinus in medias ornatus desilit undas, 
Spargitur impulsa caerula puppis aqua. 
Inde — fide maius — tergo delphina recurvo 
Se memorant oneri supposuisse novo. 
115 Ille sedens citharamque tenet, pretiumque vehendi, 
Cantat et aequoreas carmine mulcet aquas. 
Di pia facta vident : astris delphina recepit 
Iuppiter et Stellas iussit habere novem. 

Book III. March 
[This month is sacred to Mars and derives its name from him.] 

Bellice, depositis clipeo paulisper et hasta, 

Mars, ades et nitidas casside solve comas. 
Forsitan ipse roges, quid sit cum Marte poetae ? 

A te, qui canitur, nomina mensis habet. 
5 Ipse vides manibus peragi fera bella Minervae : 

Num minus ingenuis artibus ilia vacat ? 
Palladis exemplo ponendae tempora sume 

Cuspidis. Invenies et quod inermis agas. 

[While man)' other tribes of Italy had a month of March, Romulus 
paid the god special honor by placing his month first in the Roman 
year.] 

lam, modo qua fuerant silvae pecorumque recessus, 

Urbs erat, aeternae cum pater Urbis ait : 
1 Arbiter armorum, de cuius sanguine natus 

Credor, et ut credar, pignora multa dabo, 
75 A te principium Romano dicimus anno : 

Primus de patrio nomine mensis erit.' 
Vox rata fit, patrioque vocat de nomine mensem. 

Dicitur haec pietas grata fuisse deo. 



54 THE WORKS OF OVID 

Et tamen ante omnes Martem coluere priores. 
80 Hoc dederat studiis bellica turba suis. 
Pallada Cecropidae, Minora Creta Dianam, 

Vulcanum tellus Hypsipylea colit ; 
Iunonem Sparte Pelopeiadesque Mycenae, 

Pinigerum Fauni Maenalis ora caput : 
85 Mars Latio venerandus erat, quia praesidet armis. 

Arma ferae genti remque decusque dabant. 
Quod si forte vacas, peregrinos inspice fastos : 

Mensis in his etiam nomine Martis erit. 
Tertius Albanis, quintus f uit ille Faliscis ; 
90 Sextus apud populos, Hernica terra, tuos. 
Inter Aricinos Albanaque tempora constat 

Factaque Telegoni moenia celsa manu. 
Quintum Laurentes, bis quintum Aequiculus acer, 

A tribus hunc primum turba Curensis habet. 
95 Et tibi cum proavis, miles Peligne, Sabinis 

Convenit ; hie genti quartus utrique deus. 
Romulus hos omnes ut vinceret ordine saltern, 

Sanguinis auctori tempora prima dedit. 

[The poet adduces certain proofs of the fact that March was once 
the first month of the year. — Numa Pompilius inaugurated the change 
to the present order, but Julius Caesar completed it.] 

135 Neu dubites, primae fuerint quin ante Kalendae 
Martis, ad haec animum signa referre potes : 
Laurea, flaminibus quae toto perstitit anno, 
Tollitur, et frondes sunt in honore novae. 
Ianua tunc regis posita viret arbore Phoebi : 
140 Ante tuas fit idem, curia prisca, fores. 
Vesta quoque ut folio niteat velata recenti, 

Cedit ab Iliads laurea cana focis. 
Adde, quod arcana fieri novus ignis in aede 



FASTI 55 

Dicitur, et vires flamma refecta capit. 
14s Nee mihi parva fides, annos hinc isse priores, 

Anna quod hoc coepta est mense Perenna coli. 
Hinc etiam veteres initi memorantur honores 

Ad spatium belli, perfide Poene, tui. 
Denique quintus ab hoc fuerat Quintilis, et inde 
150 Incipit, a numero nomina quisquis habet. 
Primus, oliviferis Romam deductus ab arvis, 

Pompilius menses sensit abesse duos : 
Sive hoc a Samio doctus, qui posse renasci 
Nos putat, Egeria sive monente sua. 
15s Sed tamen errabant etiam nunc tempora, donee 
Caesaris in multis haec quoque cura fuit. 
Non haec ille deus tantaeque propaginis auctor 

Credidit officiis esse minora suis, 
Promissumque sibi voluit praenoscere caelum, 
160 Nee deus ignotas hospes inire domos. 
Ille moras solis, quibus in sua signa rediret, 

Traditur exactis disposuisse notis. 
Is decies senos tercentum et quinque diebus 
Iunxit, et e pleno tempora quinta die. 
165 Hie anni modus est : in lustrum accedere debet, 
Quae consummatur partibus, una dies. 

[The Ides of March are memorable for the assassination of Caesar. 
But in reality he was not slain, as men think. Vesta snatched him 
away, and substituted a phantom in his stead.] 

Praeteriturus eram gladios in principe fixos, 

Cum sic a castis Vesta locuta focis : 
' Ne dubita meminisse ! meus fuit ille sacerdos. 
700 Sacrilegae telis me petiere manus. 

Ipsa virum rapui, simulacraque nuda reliqui. 

Quae cecidit ferro, Caesaris umbra fuit. 



56 THE WORKS OF OVID 

Ille quidem caelo positus Iovis atria vidit, 

Et tenet in magno templa dicata foro. 

705 At quicumque nefas ausi, prohibente deorum 

Numine, polluerant pontificale caput, 

Morte iacent merita. Testes estote Philippi, 

Et quorum sparsis ossibus albet humus. 
Hoc opus, haec pietas, haec prima elementa fuerunt 
710 Caesaris, ulcisci iusta per arma patrem.' 

Book IV. April 

[This is the month sacred to Venus, whose favoring presence is here 
invoked.] 

' Alma, fave,' dixi ' geminorum mater Amorum ! ' 

Ad vatem vultus rettulit ilia suos, 
' Quid tibi ' ait ' mecum ? certe maiora canebas. 

Num vetus in molli pectore vulnus habes ? ' 
5 ' Scis dea,' respondi 'de vulnere.' Risit, et aether 

Protinus ex ilia parte serenus erat. 
' Saucias, an sanus, numquid tua signa reliqui ? 

Tu mihi propositum, tu mihi semper opus. 
Quae decuit, primis sine crimine lusimus annis : 
10 Nunc teritur nostris area maior equis. 
Tempora cum causis, annalibus eruta priscis, 

Lapsaque sub terras ortaque signa cano. 
Venimus ad quartum, quo tu celeberrima, mensem. 

Et vatem et mensem scis, Venus, esse tuos.' 
15 Mota Cytheriaca leviter mea tempora myrto 

Contigit, et 'coeptum perfice ' dixit 'opus.' 
Sensimus, et causae subito patuere dierum. 

Dum licet et spirant flamina, navis eat. 

[One suggested derivation for the word April. Thoughts on the 
universal sway of Venus.] 



FASTI 57 

85 Quo non livor adit ? Sunt qui tibi mensis honorem 
Eripuisse velint invideantque, Venus. 
Nam quia ver aperit tunc omnia, densaque cedit 

Frigoris asperitas, fetaque terra patet, 
Aprilem memorant ab aperto tempore dictum : 
90 Quern Venus iniecta vindicat alma manu. 
Ilia quidem totum dignissima temperat orbem ; 

Ilia tenet nullo regna minora deo, 
Iuraque dat caelo, terrae, natalibus undis, 
Perque suos initus continet omne genus. 
95 Ilia deos omnes — longum est numerare — creavit: 
Ilia satis causas arboribusque dedit : 
Ilia rudes animos hominum contraxit in unum, 

Et docuit iungi cum pare quemque sua. 
Quid genus omne creat volucrum, nisi blanda volup- 
tas? 
100 Nee coeant pecudes, si levis absit amor. 
Cum mare trux aries cornu decertat ; at idem 

Frontem dilectae laedere parcit ovis. 
Deposita sequitur taurus feritate iuvencam, 
Quern toti saltus, quern nemus omne tremit. 
105 Vis eadem lato quodcumque sub aequore vivit, 
Servat, et innumeris piscibus implet aquas. 
Prima feros habitus homini detraxit : ab ilia 

Venerunt cultus mundaque cura sui. 
Primus amans carmen vigilatum nocte negata 
no Dicitur ad clausas concinuisse fores : 
Eloquiumque fuit duram exorare puellam. 
Proque sua causa quisque disertus erat. 
Mille per hanc artes motae ; studioque placendi 
Quae latuere prius, multa reperta ferunt. 
115 Hanc quisquam titulo mensis spoliare secundi 
Audeat ? A nobis sit furor iste procul. 



58 THE WORKS OF OVID 

[April twenty-first. The festival of Pales. The shepherd's prayer 
to his patron divinity.] 

' Consule ' die ' pecori pariter pecorisque magistris : 

Effugiat stabulis noxa repulsa meis. 
Sive sacro pavi, sedive sub arbore sacra, 
' 75° Pabulaque e bustis inscia carpsit ovis : 
Si nemus intravi vetitum, nostrisve fugatae 

Sunt oculis nymphae semicaperve deus : 
Si mea falx ramo lucum spoliavit opaco, 

Unde data est aegrae fiscina frondis ovi : 
755 Da veniam culpae. Nee, dum degrandinat, obsit 

Agresti fano supposuisse pecus. 
Nee noceat turbasse lacus. Ignoscite, nymphae, 

Mota quod obscuras ungula fecit aquas. 
Tu, dea, pro nobis fontes fontanaque placa 
760 Numina, tu sparsos per nemus omne deos. 
Nee Dryadas, nee nos videamus labra Dianae, 

Nee Faunum, medio cum premit arva die. 
Pelle procul morbos. Valeant hominesque gregesque, 

Et valeant vigiles, provida turba, canes. 
765 Neve minus multos redigam, quam mane fuerunt, 

Neve gemam referens vellera rapta lupo. 
Absit iniqua fames. Herbae frondesque supersint, 

Quaeque lavent artus, quaeque bibantur, aquae, 
Ubera plena premam, referat mihi caseus aera, 
770 Dentque viam liquido vimina rara sero ; 
Lanaque proveniat nullas laesura puellas, 

Mollis et ad teneras quamlibet apta manus. 
775 Quae precor, eveniant, et nos faciamus ad annum 

Pastorum dominae grandia liba Pali.' 
His dea placanda est : haec tu conversus ad ortus 

Die quater, et vivo perlue rore manus. 



FASTI 59 

Turn licet apposita, veluti cratere, camella 
780 Lac niveum potes purpureamque sapam : 

Moxque per ardentes stipulae crepitantis acervos 
Traicias celeri strenua membra pede. 

Book V. May 

[May third. The constellation Centaurus rises, 
story of Chiron and Hercules.] 

Nocte minus quarta promet sua sidera Chiron 
380 Semivir et flavi corpore mixtus equi. 

Pelion Haemoniae mons est obversus in austros 

Summa virent pinu, cetera quercus habet. 
Phillyrides tenuit. Saxo stant antra vetusto, 
Quae iustum memorant incoluisse senem. 
385 Ille manus olim missuras Hectora leto 
Creditur in lyricis detinuisse modis. 
Venerat Alcides exhausta parte laborum, 

Iussaque restabant ultima paene viro. 
Stare simul casu Troiae duo fata videres : 
390 Hinc puer Aeacides, hinc love natus erat. 
Excipit hospitio iunctum Philyreius heros, 
Et causam adventus hie rogat, ille docet. 
Perspicit interea clavam spoliumque leonis, 
1 Vir'que ait ' his armis, armaque digna viro ! ' 
395 Nee se, quin horrens auderent tangere saetis 
Vellus, Achilleae continuere manus. 
Dumque senex tractat squalentia tela venenis, 

Excidit et laevo fixa sagitta pede est. 
Ingemuit Chiron, traxitque e corpore ferrum : 
400 Et gemit Alcides Haemoniusque puer. 
Ipse tamen lectas Pagasaeis collibus herbas 
Temperat, et vana vulnera mulcet ope. 



60 THE WORKS OF OVID 

Virus edax superabat opem, penitusque recepta 

Ossibus et toto corpore pestis erat. 
405 Sanguine Centauri Lernaeae sanguis echidnae 

Mixtus ad auxilium tempora nulla dabat. 
Stabat, ut ante patrem, lacrimis perfusus Achilles. 

Sic flendus Peleus, si moreretur, erat. 
Saepe manus aegras manibus fingebat amicis ; 
410 Morum, quos fecit, praemia doctor habet. 
Oscula saepe dedit, dixit quoque saepe iacenti : 

' Vive, precor, nee me care relinque pater ! ' 
Nona dies aderat, cum tu, iustissime Chiron, 

Bis septem stellis corpora cinctus eras. 

Book VI. June 

[June ninth. The feast of Vesta. Her temple and worship. Her 
name.] 

Vesta, f ave ! tibi nunc operata resolvimus ora, 
250 Ad tua si nobis sacra venire licet. 

In prece totus eram : caelestia numina sensi, 

Laetaque purpurea luce refulsit humus. 
Non equidem vidi — valeant mendacia vatum — 

Te, dea ; nee fueras aspicienda viro. 
255 Sed quae nescieram, quorumque errore tenebar, 

Cognita sunt nullo praecipiente mihi. 
Dena quater memorant habuisse Palilia Romam, 

Cum flammae custos aede recepta dea est. 
Regis opus placidi, quo non metuentius ullum 
260 Numinis ingenium terra Sabina tulit. 

Quae nunc aere vides, stipula turn tecta videres, 

Et paries lento vimine textus erat. 
Hie locus exiguus, qui sustinet Atria Vestae, 

Tunc erat intonsi regia magna Numae. 



FASTI 6 1 

265 Forma tamen templi quae nunc manet, ante fuisse 
Dicitur ; et formae causa probanda subest. 
Vesta eadem, quae terra. Subest vigil ignis utrique, 

Significant sedem terra focusque suam. 
Terra pilae similis, nullo fulcimine nixa, 
270 Aere subiecto tam grave pendet onus. 
******** 

Arte Syracosia suspensus in aere clauso 
Stat globus, immensi parva figura poli, 
Et quantum a summis, tantum secessit ab imis 
280 Terra ; quod ut fiat, forma rotunda f acit : 
' Par facies templi ; nullus procurrit in illo 
Angulus, a pluvio vindicat imbre tholus. 
******** 

295 Esse diu stultus Vestae simulacra putavi, 
Mox didici curvo nulla subesse tholo. 
Ignis inexstinctus templo celatur in illo. 

Effigiem nullam Vesta nee ignis habet. 
Stat vi terra sua : vi stando Vesta vocatur ; 
300 Causaque par Grai nominis esse potest. 

At focus a flammis et quod fovet omnia, dictus ; 

Qui tamen in primis aedibus ante fuit. 
Hinc quoque vestibulum dici reor : inde precando 
Praefamur Vestam, quae loca prima tenet. 
305 Ante focos olim scamnis considere longis 
Mos erat, et mensae credere adesse deos. 
Nunc quoque, cum fiunt antiquae sacra Vacunae, 

Ante Vacunales stantque sedentque focos. 
Venit in hos annos aliquid de more vetusto : 
310 Fert missos Vestae pura patella cibos. 
Ecce coronatis panis dependet asellis, 
Et velant scabras florida serta molas. 



62 THE WORKS OF OVID 

Sola prius furnis torrebant farra coloni, 
Et Fornacali sunt sua sacra deae : 
315 Suppositum cineri panem focus ipse parabat 
Strataque erat tepido tegula quassa solo. 

Inde focum servat pistor dominamque focorum 
Et quae pumiceas versat asella molas. 



METAMORPHOSES 



[Ovid's greatest work, the fruit of the best years of the prime of his 
life, when his imagination had ripened and his poetic vigor was at its 
height, was the Metamorphoses. Unlike all his other works, this is 
written in Dactylic Hexameter, and approaches the epic in form and 
dignity of treatment. In this great poem he attempts no less a task 
than the linking together into one artistically harmonious whole all 
the stories of classical mythology. And this he accomplishes, advan- 
cing in mighty strides, until the whole range of wonders is passed 
in review, from the dawn of creation, when chaos became the orderly 
universe, down to the very age of the poet himself, when the soul of 
Julius Caesar was changed to a star and set in the heavens among the 
immortals. Every important myth is at least touched upon, and though 
they differ widely in place and circumstance, there is no break. The 
poet has seized upon every possible thread of connection as he passes 
on from cycle to cycle of story ; and where this connection is lacking, 
by various ingenious and artistic devices, a connecting link is found. 
As a result, the poem is an unbroken account of the ancient world from 
the time of the creation, being a strange blending of pure myth, tradi- 
tion, and actual history. 

The poem forms a more or less complete manual of classical mythol- 
ogy, and is, perhaps, the most important source of wonder stories for 
all writers since Ovid's time. This is the real, tangible service which 
he has done the world, a service which no one, who considers the im- 
mense value of these old yet ever new tales that had their origin in the 
childhood of the world, will be inclined to underrate. Many of these 
stories could be now obtained from the sources whence Ovid himself 
drew them — from Homer, Hesiod, the Greek tragedians, and the later 
Alexandrine poets. And yet many, but for him, would have been en- 
tirely lost to us ; and all he has so vivified by his strong poetic imagi- 
nation that they come down to us with an added freshness and life. 

63 



64 THE WORKS OF OVID 

The most interesting parts of the Metamorphoses have been selected 
for the present edition of the poet and the omitted portions are given 
in outline, so that the student may not only have the substance of the 
whole work in hand, but may be able to see the methods by which Ovid 
has united and harmonized the various cycles of stories.] 



Book I 

[May the gods, who themselves have wrought all changes, aid me 
as I shall attempt to describe them.] 

In nova fert animus mutatas dicere formas 
Corpora. Di, coeptis — nam vos mutastis et illas — 
Aspirate meis, primaque ab origine mundi 
Ad mea perpetuum deducite tempora carmen. 

[In the beginning Chaos reigned, a universe of warring elements in 
one shapeless mass.] 

5 Ante mare et terras et, quod tegit omnia, caelum 
Unus erat toto naturae vultus in orbe, 
Quem dixere Chaos ; rudis indigestaque moles, 
Nee quicquam nisi pondus iners congestaque eodem 
Non bene iunctarum discordia semina rerum. 

10 Nullus adhuc mundo praebebat lumina Titan, 
Nee nova crescendo reparabat cornua Phoebe, 
Nee circumfuso pendebat in aere tellus 
Ponderibus librata suis, nee bracchia longo 
Margine terrarum porrexerat Amphitrite. 

15 Utque erat et tellus illic et pontus et aer, 
Sic erat instabilis tellus, innabilis unda, 
Lucis egens aer. Nulli sua forma manebat, 
Obstabatque aliis aliud, quia corpore in uno 
Frigida pugnabant calidis, umentia siccis, 

20 Mollia cum duris, sine pondere habentia pondus. 



METAMORPHOSES 65 

[These elements were at length separated and allotted to their proper 
places in the Cosmos, or orderly universe.] 

Hanc deus et melior litem natura diremit ; 

Nam caelo terras et terris abscidit undas, 

Et liquidum spisso secrevit ab aere caelum. 

Quae postquam evolvit caecoque exemit acervo, 
25 Dissociata locis concordi pace ligavit. 

Ignea convexi vis et sine pondere caeli 

Emicuit summaque locum sibi fecit in arce. 

Proximus est aer illi levitate locoque ; 

Densior his tellus, elementaque grandia traxit 
30 Et pressa est gravitate sua. Circumfluus umor 

Ultima possedit solidumque coercuit orbem. 

[Then was the earth itself molded into shape and its various surface 
features formed. The five terrestrial zones also were established, cor- 
responding to similar divisions of the heavens.] 

Sic ubi dispositam, quisquis fuit ille deorum, 
Congeriem secuit sectamque in membra redegit, 
Principio terram, ne non aequalis ab omni 

35 Parte foret, magni speciem glomeravit in orbis. 
Turn freta diffundi rapidisque tumescere ventis 
Iussit et ambitae circumdare litora terrae. 
Addidit et fontes et stagna immensa lacusque, 
Fluminaque obliquis cinxit declivia ripis, 

40 Quae, diversa locis, partim sorbentur ab ipsa, 
In mare perveniunt partim, campoque recepta 
Liberioris aquae pro ripis litora pulsant. 
Iussit et extendi campos, subsidere valles, 
Fronde tegi silvas, lapidosos surgere montes. 

45 Utque duae dextra caelum totidemque sinistra 
Parte secant zonae, quinta est ardentior illis ; 
Sic onus inclusum numero distinxit eodem 
oviD — 5 



66 THE WORKS OF OVID 

Cura dei, totidemque plagae tellure premuntur. 
Quarum quae media est, non est habitabilis aestu ; 
50 Nix tegit alta duas : totidem inter utramque locavit, 
Temperiemque dedit mixta cum frigore flamma. 

[The atmosphere, with its mists and clouds, thunders and winds ; 
the highest spaces of pure, weightless aether.] 

Imminet his aer; qui, quanto est pondere terrae 
Pondus aquae levius, tanto est onerosior igni. 
Illic et nebulas, illic consistere nubes 

55 Iussit, et humanas motura tonitrua mentes 
Et cum fulminibus facientes frigora ventos. 
His quoque non passim mundi fabricator habendum 
Aera permisit. Vix nunc obsistitur illis, 
Cum sua quisque regant diverso flamina tractu, 

60 Quin lanient mundum ; tanta est discordia fratrum. 
Eurus ad auroram Nabataeaque regna recessit 
Persidaque et radiis iuga subdita matutinis. 
Vesper et occiduo quae litora sole tepescunt, 
Proxima sunt Zephyro ; Scythiam septemque trionem 

65 Horrifer invasit Boreas. Contraria tellus 

Nubibus assiduis pluvioque madescit ab Austro. 
Haec super imposuit liquidum et gravitate carentem 
Aethera nee quicquam terrenae faecis habentem. 

[Then appeared the heavenly lights ; and earth, water, air and sky 
were filled with forms of life.] 

Vix ita limitibus dissaepserat omnia certis, 
70 Cum, quae pressa diu massa latuere sub ilia, 
Sidera coeperunt toto effervescere caelo. 
Neu regio foret ulla suis animantibus orba, 
Astra tenent caeleste solum formaeque deorum, 
Cesserunt nitidis habitandae piscibus undae, 
75 Terra feras cepit, volucres agitabilis aer. 



METAMORPHOSES 



67 



[And last came man, instinct with life divine, and set to rule all 
creatures of the earth.] 

Sanctius his animal mentisque capacius altae 
Deerat adhuc, et quod dominari in cetera posset. 
Natus homo est : sive hunc divino semine fecit 
Ille opifex rerum, mundi melioris origo, 
80 Sive recens tellus seductaque nuper ab alto 
Aethere cognati retinebat semina caeli, 
Quam satus Iapeto mixtam fluvialibus undis 
Finxit in effigiem moderantum cuncta deorum ; 




The Creation of Man 

(From a sarcophagus in the National Museum at Naples) 

Pronaque cum spectent animalia cetera terram, 
85 Os homini sublime dedit, caelumque videre 
Iussit et erectos ad sidera tollere vultus. 
Sic, modo quae fuerat rudis et sine imagine, tellus 
Induit ignotas hominum conversa figuras. 

[The first, or Golden Age of the world was marked by universal 
sinlessness of man ; hence sprung his peace and freedom from the 
necessity of toil.] 

Aurea prima sata est aetas, quae vindice nullo 
90 Sponte sua, sine lege fidem rectumque colebat. 



68 THE WORKS OF OVID 

Poena metusque aberant, nee verba minacia fixo 
Aere legebantur, nee supplex turba timebat 
Iudicis ora sui, sed erant sine vindice tuti. 
Nondum caesa suis, peregrinum ut viseret orbem, 
95 Montibus kHiquidas pinus descenderat undas, 
Nullaque mortales praeter sua litora norant. 
Nondum praecipites cingebant oppida fossae : 
Non tuba directi, non aeris cornua flexi, 
Non galeae, non ensis erant : sine militis usu 

ioo Mollia securae peragebant otia gentes. 

Ipsa quoque immunis rastroque intacta nee ullis 
Saucia vomeribus per se dabat omnia tellus ; 
Contentique cibis nullo cogente creatis 
Arbuteos fetus montanaque fraga legebant 

105 Cornaque et in duris haerentia mora rubetis 
Et quae deciderant patula Iovis arbore, glandes. 
Ver erat aeternum, placidique tepentibus auris 
Mulcebant zephyri natos sine semine flores. 
Mox etiam fruges tellus inarata ferebat, 

no Nee renovatus ager gravidis canebat aristis : 
Flumina iam lactis, iam flumina nectaris ibant, 
Flavaque de viridi stillabant ilice mella. 

[The Silver Age saw the establishment of the seasons and the con- 
sequent need by man of houses and the tilling of the soil.] 

Postquam Saturno tenebrosa in Tartara misso 
Sub love mundus erat, subiit argentea proles, 

us Auro deterior, fulvo pretiosior aere, 
Iuppiter antiqui contraxit tempora veris, 
Perque hiemes aestusque et inaequales autumnos 
Et breve ver spatiis exegit quattuor annum. 
Turn primum siccis aer fervoribus ustus 

120 Canduit, et ventis glacies astricta pependit. 



METAMORPHOSES 69 

Turn primum subiere domus. Domus antra fuerunt 
Et densi frutices et vinctae cortice virgae. 
Semina turn primum longis Cerealia sulcis 
Obruta sunt, pressique iugo gemuere iuvenci. 

[During the Brazen and the Iron Ages, the degeneracy of mankind 
was gradual but complete, and all the gods in anger left the earth.] 

125 Tertia post illam successit aenea proles, 

Saevior ingeniis et ad horrida promptior arma, 
Non scelerata tamen. De duro est ultima ferro. 
Protinus irrupit venae peioris in aevum 
Omne nefas : fugere pudor verumque fidesque ; 

130 In quorum subiere locum fraudesque dolique 
Insidiaeque et vis et amor sceleratus habendi. 
Vela dabant ventis, nee adhuc bene noverat illos 
Navita ; quaeque diu steterant in montibus altis, 
Fluctibus ignotis insultavere carinae. 

135 Communemque prius ceu lumina solis et auras 
Cautus humum longo signavit limite mensor. 
Nee tantum segetes alimentaque debita dives 
Poscebatur humus, sed itum est in viscera terrae : 
Quasque recondiderat Stygiisque admoverat umbris, 

140 Effodiuntur opes, irritamenta malorum. 

Iamque nocens ferrum ferroque nocentius aurum 
Prodierat : prodit bellum, quod pugnat utroque, 
Sanguineaque manu crepitantia concutit arma. 
Vivitur ex rapto ; non hospes ab hospite tutus, 

14s Non socer a genero ; fratrum quoque gratia rara est. 
Imminet exitio vir coniugis, ilia mariti ; 
Lurida terribiles miscent aconita novercae ; 
Filius ante diem patrios inquirit in annos. 
Victa iacet pietas, et virgo caede madentes, 

150 Ultima caelestum, terras Astraea reliquit. 



70 THE WORKS OF OVID 

Neve foret terris securior arduus aether, 
Affectasse ferunt regnum caeleste Gigantas, 
Altaque congestos struxisse ad sidera montes. 
Turn pater omnipotens misso perfregit Olympum 

155 Fulmine et excussit subiecto Pelion Ossae. 
Obruta mole sua cum corpora dira iacerent, 
Perfusam multo natorum sanguine Terram 
Immaduisse ferunt calidumque animasse cruorem, 
Et, ne nulla suae stirpis monumenta manerent, 

160 In faciem vertisse hominum. Sed et ilia propago 
Contemptrix superum saevaeque avidissima caedis *> 
Et violenta fuit : scires e sanguine natos. 

[Then were the gods convoked by Jove in council on the heavenly 
Palatine.] 

Quae pater ut summa vidit Saturnius arce, 
Ingemit et, facto nondum vulgata recenti, 

165 Foeda Lycaoniae referens convivia mensae, 
Ingentes animo et dignas love concipit iras, 
Conciliumque vocat. Tenuit mora nulla vocatos. 
Est via sublimis, caelo manifesta sereno ; 
Lactea nomen habet, candore notabilis ipso. 

170 Hac iter est superis ad magni tecta Tonantis 
Regalemque domum. Dextra laevaque deorum 
Atria nobilium valvis celebrantur apertis. 
Plebs habitat diversa locis ; hac fronte potentes 
Caelicolae clarique suos posuere penates. 

17s Hie locus est, quern, si verbis audacia detur, 
Haud timeam magni dixisse Palatia caeli. 
Ergo ubi marmoreo superi sedere recessu, 
Celsior ipse loco sceptroque innixus eburno 
Terrificam capitis concussit terque quaterque 

180 Caesariem, cum qua terram mare sidera movit. 



METAMORPHOSES 7 1 

[Jove pronounces the doom of utter destruction which impends over 
sinful man.] 

Talibus inde modis ora indignantia solvit : 
' Non ego pro mundi regno magis anxius ilia 
Tempestate fui, qua centum quisque parabat 
Inicere anguipedum captivo bracchia caelo. 

185 Nam quamquam ferus hostis erat, tamen illud ab uno 
Corpore et ex una pendebat origine bellum. 
Nunc mihi qua totum Nereus circumsonat orbem, 
Perdendum est mortale genus. Per flumina iuro 
Infera sub terra Stygio labentia luco, 

190 Cuncta prius temptata. Sed immedicabile vulnus 
Ense reddendum est, ne pars sincera trahatur. 
Sunt mihi semidei, sunt rustica numina, nymphae 
Faunique satyrique et monticolae Silvani : 
Quos quoniam caeli nondum dignamur honore, 

19s Quas dedimus, certe terras habitare sinamus. 
An satis, o superi, tutos fore creditis illos, 
Cum mihi, qui fulmen, qui vos habeoque regoque, 
Struxerit insidias notus feritate Lycaon ? ' 

[At the request of the assembled gods their king narrates the impiety 
of Lycaon, and his metamorphosis into a wolf.] 

Confremuere omnes, studiisque ardentibus ausum 
200 Talia deposcunt. Sic, cum manus impia saevit 
Sanguine Caesareo Romanum exstinguere nomen, 
Attonitum tanto subitae terrore ruinae 
Humanum genus est totusque perhorruit orbis. 
Nee tibi grata minus pietas, Auguste, tuorum est, 
205 Quam fuit ilia Iovi. Qui postquam voce manuque 
Murmura compressit, tenuere silentia cuncti : 
Substitit ut clamor, pressus gravitate regentis, 
Iuppiter hoc iterum sermone silentia rupit : 



72 THE WORKS OF OVID 

* Ille quidem poenas, curam hanc dimittite, solvit. 

210 Quod tamen admissum, quae sit vindicta, docebo. 
Contigerat nostras infamia temporis aures : 
Quam cupiens falsam, summo delabor Olympo 
Et deus humana lustro sub imagine terras. 
Longa mora est, quantum noxae sit ubique repertum, 

215 Enumerare. Minor fuit ipsa infamia vero. 
Maenala transieram latebris horrenda ferarum 
Et cum Cyllene gelidi pineta Lycaei : 
Arcadis hinc sedes et inhospita tecta tyranni 
Ingredior, traherent cum sera crepuscula noctem. 

220 Signa dedi, venisse deum, vulgusque precari 
Coeperat. Irridet primo pia vota Lycaon, 
Mox ait "experiar, deus hie, discrimine aperto, 
An sit mortalis. Nee erit dubitabile verum." 
Nocte gravem somno necopina perdere morte 

225 Me parat : haec illi placet experientia veri. 
Nee contentus eo, missi de gente Molossa 
Obsidis unius iugulum mucrone resolvit, 
Atque ita semineces partim ferventibus artus 
Mollit aquis, partim subiecto torruit igni. 

230 Quos simul imposuit mensis, ego vindice flamma 
In dominum dignosque everti tecta Penates. 
Territus ipse fugit, nactusque silentia ruris 
Exululat, frustraque loqui conatur ; ab ipso 
Colligit os rabiem, solitaeque cupidine caedis 

235 Vertitur in pecudes, et nunc quoque sanguine gaudet : 
In villos abeunt vestes, in crura lacerti : 
Fit lupus, et veteris servat vestigia formae. 
Canities eadem est, eadem violentia vultus, 
Idem oculi lucent, eadem feritatis imago. 

240 Occidit una domus : sed non domus una perire 
Digna fuit : qua terra patet, fera regnat Erinys ; 



METAMORPHOSES 73 

In facinus iurasse putes. Dent ocius omnes 
Quas meruere pati, sic stat sententia, poenas.' 

[Jove promises the gods a better race of worshipers, and considers 
the best method for the destruction of the world.] 

Dicta Iovis pars voce probant stimulosque frementi 

245 Adiciunt, alii partes assensibus implent. 
Est tamen humani generis iactura dolori 
Omnibus, et, quae sit terrae mortalibus orbae 
Forma futura, rogant : quis sit laturus in aras 
Tura ? f erisne paret populandas tradere terras ? 

250 Talia quaerentes, sibi enim fore cetera curae, 
Rex superum trepidare vetat, subolemque priori 
Dissimilem populo promittit origine mira. 
Iamque erat in totas sparsurus fulmina terras : 
Sed timuit, ne forte sacer tot ab ignibus aether 

255 Conciperet flammas, longusque ardesceret axis. 
Esse quoque in fatis reminiscitur, adfore tempus, 
Quo mare, quo tellus correptaque regia caeli 
Ardeat et mundi moles operosa laboret. 
Tela reponuntur manibus fabricata Cyclopum. 

260 Poena placet diversa, genus mortale sub undis 
Perdere et ex omni nimbos demittere caelo. 

[Jove determines to destroy mankind by universal flood.] 

Protinus Aeoliis Aquilonem claudit in antris 
Et quaecumque fugant inductas flamina nubes, 
Emittitque Notum. Madidis Notus evolat alis, 
265 Terribilem picea tectus caligine vultum : 
Barba gravis nimbis, canis fluit unda capillis, 
Fronte sedent nebulae, rorant pennaeque sinusque 
Utque manu lata pendentia nubila pressit, 
Fit fragor, inclusi funduntur ab aethere nimbi. 



74 THE WORKS OF OVID 

270 Nuntia Iunonis varios induta colores 

Concipit Iris aquas, alimentaque nubibus adfert. 
Sternuntur segetes et deplorata coloni 
Vota iacent, longique perit labor irritus anni. 
Nee caelo contenta suo est Iovis ira, sed ilium 

275 Caeruleus frater. iuvat auxiliaribus undis. 

Convocat hie amnes. Qui postquam tecta tyranni 
Intravere sui, ' non est hortamine longo 
Nunc ' ait ' utendum. Vires effundite vestras, 
Sic opus est. Aperite domos, ac mole remota 

280 Fluminibus vestris totas immittite habenas.' 
Iusserat. Hi redeunt, ac fontibus ora relaxant, 
Et defrenato volvuntur in aequora cursu. 
Ipse tridente suo terram percussit. At ilia 
Intremuit motuque vias patefecit aquarum. 

285 Exspatiata ruunt per apertos flumina campos, 
Cumque satis arbusta simul pecudesque virosque 
Tectaque, cumque suis rapiunt penetralia sacris. 
Siqua domus mansit potuitque resistere tanto 
Indeiecta malo, culmen tamen altior huius 

290 Unda tegit, pressaeque latent sub gurgite turres. 
Iamque mare et tellus nullum discrimen habebant : 
Omnia pontus erant. Deerant quoque litora ponto. 
Occupat hie collem : cumba sedet alter adunca 
Et ducit remos illic ubi nuper ararat ; 

295 Ille super segetes aut mersae culmina villae 
Navigat, hie summa piscem deprendit in ulmo ; 
Figitur in viridi, si fors tulit, ancora prato, 
Aut subiecta terunt curvae vineta carinae. 
Et, modo qua graciles gramen carpsere capellae, 

300 Nunc ibi deformes ponunt sua corpora phocae. 
Mirantur sub aqua lucos urbesque domosque 
Nereides. Silvasque tenent delphines, et altis 



METAMORPHOSES 75 

Incursant ramis. Agitataque robora pulsant. 

Nat lupus inter oves, fulvos vehit unda leones, 
305 Unda vehit tigres. Nee vires fulminis apro, 

Crura nee ablato prosunt velocia cervo. 

Quaesitisque diu terris, ubi sistere detur, 

In mare lassatis volucris vaga decidit alis. 

Obruerat tumulos immensa licentia ponti, 
310 Pulsabantque novi montana cacumina fluctus. 

Maxima pars unda rapitur : quibus unda pepercit, 

Illos longa domant inopi ieiunia victu. 

[Pyrrha and Deucalion alone survive. Their boat finds resting place 
on Mount Parnassus, and the floods are recalled from the face of the 
earth.] 

Separat Aonios Oetaeis Phocis ab arvis, 

Terra ferax, dum terra fuit : sed tempore in illo 

315 Pars maris et latus subitarum campus aquarum. 
Mons ibi verticibus petit arduus astra duobus, 
Nomine Parnasus, superantque cacumina nubes. 
Hie ubi Deucalion, nam cetera texerat aequor, 
Cum consorte tori parva rate vectus adhaesit, 

320 Corycidas nymphas et numina mentis adorant, 
Fatidicamque Themin, quae tunc oracla tenebat. 
Non illo melior quisquam nee amantior aequi 
Vir fuit, aut ilia metuentior ulla deorum. 
Iuppiter ut liquidis stagnare paludibus orbem, 

325 Et superesse virum de tot modo milibus unum, 
Et superesse videt de tot modo milibus unam, 
Innocuos ambos, cultores numinis ambos, 
Nubila disiecit, nimbisque aquilone remotis 
Et caelo terras ostendit et aethera terris. 

330 Nee maris ira manet, positoque tricuspide telo 
Mulcet aquas rector pelagi, supraque profundum 
Exstantem atque umeros innato murice tectum 



J6 THE WORKS OF OVID 

Caeruleum Tritona vocat, conchaeque sonanti 
Inspirare iubet, fiuctusque et flumina signo 

335 lam revocare dato. Cava bucina sumitur illi 
Tortilis, in latum quae turbine crescit ab imo, 
Bucina, quae medio concepit ubi aera ponto, 
Litora voce replet sub utroque iacentia Phoebo. 
Tunc quoque, ut ora dei madida rorantia barba 

340 Contigit, et cecinit iussos inflata receptus, 
Omnibus audita est telluris et aequoris undis, 
Et quibus est undis audita, coercuit omnes. 
Flumina subsidunt, collesque exire videntur : 
lam mare litus habet, plenos capit alveus amnes, 

345 Surgit humus ; crescunt loca decrescentibus undis. 
Postque diem longam nudata cacumina silvae 
Ostendunt, limumque tenent in fronde relictum. 

[In mutual grief for lost humanity, they inquire of the oracle how 
the earth may again be peopled.] 

Redditus orbis erat. Quern postquam vidit inanem 
Et desolatas agere alta silentia terras, 

350 Deucalion lacrimis ita Pyrrham adfatur obortis : 
' O soror, o coniunx, o femina sola superstes, 
Quam commune mihi genus et patruelis origo, 
Deinde torus iunxit, nunc ipsa pericula iungunt : 
Terrarum, quascumque vident occasus et ortus, 

355 Nos duo turba sumus : possedit cetera pontus. 
Haec quoque adhuc vitae non est fiducia nostrae 
Certa satis. Terrent etiamnunc nubila mentem. 
Quis tibi, si sine me fatis erepta fuisses, 
Nunc animus, miseranda, foret ? Quo sola timorem 

360 Ferre modo posses ? Quo consolante doleres ? 

Namque ego, crede mihi, si te quoque pontus haberet, 
Te sequerer, coniunx, et me quoque pontus haberet. 



METAMORPHOSES JJ 

O utinam possem populos reparare paternis 
Artibus atque animas formatae infundere terrae ! 

365 Nunc genus in nobis restat mortale duobus ; 

Sic visum est superis : hominumque exempla manemus.' 
Dixerat, et flebant. Placuit caeleste precari 
Numen, et auxilium per sacras quaerere sortes. 
Nulla mora est, adeunt pariter Cephisidas undas, 

37° Ut nondum liquidas, sic iam vada nota secantes. 
Inde ubi libatos irroravere liquores 
Vestibus et capiti, flectunt vestigia sanctae 
Ad delubra deae, quorum fastigia turpi 
Pallebant musco stabantque sine ignibus arae. 

375 Ut templi tetigere gradus, procumbit uterque 
Pronus humi, gelidoque pavens dedit oscula saxo. 
Atque ita ' si precibus ' dixerunt ' numina iustis 
Victa remollescunt, si flectitur ira deorum, 
Die, Themi, qua generis damnum reparabile nostri 

380 Arte sit, et mersis fer opem, mitissima, rebus.' 

[Bidden to cast behind them their parent's bones, they are horrified 
until the meaning of the oracle flashes upon Deucalion.] 

Mota dea est sortemque dedit, ' discedite templo, 
Et velate caput, cinctasque resolvite vestes, 
Ossaque post tergum magnae iactate parentis.' 
Obstipuere diu, rumpitque silentia voce 

385 Pyrrha prior, iussisque deae parere recusat, 
Detque sibi veniam, pavido rogat ore, pavetque 
Laedere iactatis maternas ossibus umbras. 
Interea repetunt caecis obscura latebris 
Verba datae sortis secum, inter seque volutant ; 

390 Unde Promethides placidis Epimethida dictis 
Mulcet et ' aut f allax ' ait ' est sollertia nobis, 
Aut pia sunt nullumque nefas oracula suadent. 



y8 THE WORKS OF OVID 

Magna parens terra est: lapides in corpore terrae 
Ossa reor dici : iacere hos post terga iubemur.' 

[So then they throw behind them the stones of mother earth, which 
are straightway metamorphosed into men and women, and thus was 
the world repeopled.] 

395 Coniugis augurio quamquam Titania mota est, 
Spes tamen in dubio est : adeo caelestibus ambo 
Diffidunt monitis. Sed quid temptare nocebit ? 
Descendunt velantque caput tunicasque recingunt 
Et iussos lapides sua post vestigia mittunt. 

400 Saxa — quis hoc credat, nisi sit pro teste vetustas ? 
Ponere duritiem coepere suumque rigorem, 
Mollirique mora, mollitaque ducere formam. 
Mox ubi creverunt, naturaque mitior illis 
Contigit, ut quaedam, sic non manifesta, videri 

405 Forma potest hominis, sed uti est de marmore coeptis 
Non exacta satis rudibusque simillima signis. 
Quae tamen ex illis aliquo pars umida suco 
Et terrena fuit, versa est in corporis usum : 
Quod solidum est flectique nequit, mutatur in ossa : 

410 Quae modo vena fuit, sub eodem nomine mansit : 
Inque brevi spatio superorum numine saxa 
Missi viri manibus faciem traxere virorum, 
Et de femineo reparata est femina iactu. 
Inde genus durum sumus experiensque laborum, 

415 Et documenta damus, qua simus origine nati. 

[But the lower forms of life were recreated by spontaneous genera- 
tion from the earth.] 

Cetera diversis tellus animalia formis 
Sponte sua peperit, postquam vetus umor ab igne 
Percaluit solis, caenumque udaeque palndes 
Intumuere aestu, fecundaque semina rerum 



METAMORPHOSES 79 

420 Vivaci nutrita solo, ceil matris in alvo, 

Creverunt faciemque aliquam cepere morando. 
Sic ubi deseruit madidos septemfluus agros 
Nilus et antiquo sua flumina reddidit alveo, 
Aetherioque recens exarsit sidere limus, 

425 Plurima cultores versis animalia glaebis 

Inveniunt, et in his quaedam modo coepta sub ipsum 
Nascendi spatium, quaedam imperfecta suisque 
Trunca vident numeris, et eodem in corpore saepe 
Altera pars vivit, rudis est pars altera tellus. 

430 Quippe ubi temperiem sumpsere umorque calorque, 
Concipiunt, et ab his oriuntur cuncta duobus. 
Cumque sit ignis aquae pugnax, vapor umidus omnes 
Res creat, et discors concordia fetibus apta est. 
Ergo ubi diluvio tellus lutulenta recenti 

435 Solibus aetheriis almoque recanduit aestu, 
Edidit innumeras species, partimque figuras 
Rettulit antiquas, partim nova monstra creavit. 

[Now, among these creatures was the monster serpent, Python, which 
Apollo slew : and in commemoration of this deed he established the 
Pythian Games.] 

Ilia quidem nollet, sed te quoque, maxime Python, 
Turn genuit, populisque novis, incognite serpens, 

440 Terror eras ; tantum spatii de monte tenebas. 
Hunc deus arcitenens, et numquam talibus armis 
Ante nisi in dammis capreisque fugacibus usus, 
Mille gravem telis, exhausta paene pharetra, 
Perdidit effuso per vulnera nigra veneno. 

445 Neve operis famam possit delere vetustas 
Instituit sacros celebri certamine ludos 
Pythia perdomitae serpentis nomine dictos. 
His iuvenum quicumque manu pedibusve rotave 
Vicerat, aesculeae capiebat frondis honorem. 



80 THE WORKS OF OVID 

45° Nondum laurus erat, longoque decentia crine 
Tempora cingebat de qualibet arbore Phoebus. 

[Stung by the taunts of Apollo, Cupid, in revenge, inspires the archer 
god with a mad passion for Daphne, while the latter is made proof 
against all approach of love.] 

Primus amor Phoebi Daphne Pene'ia, quern non 
Fors ignara dedit, sed saeva Cupidinis ira. 
Delius hunc nuper, victo serpente superbus, 

455 Viderat adducto flectentem cornua nervo, 

' Quid 'que ' tibi, lascive puer, cum fortibus armis ? ' 
Dixerat ; ' ista decent umeros gestamina nos.tros, 
Qui dare certa ferae, dare vulnera possumus hosti, 
Qui modo pestifero tot iugera ventre prementem 

460 Stravimus innumeris tumidum Pythona sagittis. 
Tu face nescio quos esto contentus amores 
Indagare tua, nee laudes assere nostras.' 
Filius huic Veneris ' figat tuus omnia, Phoebe, 
Te meus arcus ; ' ait ' quantoque animalia cedunt 

465 Cuncta deo, tanto minor est tua gloria nostra.' 
Dixit, et eliso percussis aere pennis 
Impiger umbrosa Parnasi constitit arce 
Eque sagittifera prompsit duo tela pharetra 
Diversorum operum ; fugat hoc, facit illud amorem. 

470 Quod facit, hamatum est et cuspide fulget acuta : 

Quod fugat, obtusum est et habet sub harundine 

plumbum. 
Hoc deus in nympha Penei'de fixit ; at illo 
Laesit Apollineas traiecta per ossa medullas. 
Protinus alter amat ; fugit altera nomen amantis, 

475 Silvarum tenebris captivarumque ferarum 
Exuviis gaudens innuptaeque aemula Phoebes. 
Vitta coercebat positos sine lege capillos. 



METAMORPHOSES 8 1 

Multi illam petiere, ilia aversata petentes 
Impatiens expersque viri nemorum avia lustrat, 

480 Nee quid Hymen, quid amor, quid sint conubia, curat. 
Saepe pater dixit 'generum mihi, filia, debes.' 
Saepe pater dixit ' debes mihi, nata, nepotes.' 
Ilia, velut crimen taedas exosa iugales 
Pulchra verecundo suffunditur ora rubore, 

485 Inque patris blandis haerens cervice lacertis 
1 Da mihi perpetua, genitor carissime,' dixit 
'Virginitate frui. Dedit hoc pater ante Dianae.' 
Ille quidem obsequitur. Sed te decor iste quod optas 
Esse vetat, votoque tuo tua forma repugnat. 

490 Phoebus amat, visaeque cupit conubia Daphnes, 
Quodque cupit, sperat ; suaque ilium oracula f allunt. 
Utque leves stipulae demptis adolentur aristis, 
Ut facibus saepes ardent, quas forte viator 
Vel nimis admovit, vel iam sub luce reliquit ; 

495 Sic deus in flammas abiit, sic pectore toto 
Uritur et sterilem sperando nutrit amorem. 
Spectat inornatos collo pendere capillos, 
Et 'quid, si comantur?' ait. Videt igne micantes 
Sideribus similes oculos, videt oscula, quae non 

500 Est vidisse satis ; laudat digitosque manusque 
Bracchiaque et nudos media plus parte lacertos : 
Siqua latent, meliora putat. Fugit ocior aura 
Ilia levi, neque ad haec revocantis verba resistit : 

[Apollo pleads his cause to the fleeing nymph, but in vain.] 

' Nympha, precor, PeneT, mane ! non insequor hostis : 
505 Nympha, mane ! sic agna lupum, sic cerva leonem, 
Sic aquilam penna fugiunt trepidante columbae, 
Hostes quaeque suos. Amor est mihi causa sequendi 
Me miserum ! ne prona cadas, indignave laedi 

OVID — 6 



82 THE WORKS OF OVID 

Crura notent sentes, et sim tibi causa doloris. 

510 Aspera, qua properas, loca sunt. Moderatius, oro, 
Curre, fugamque inhibe. Moderatius insequar ipse. 
Cui placeas, inquire tamen. Non incola montis, 
Non ego sum pastor, non hie armenta gregesque 
Horridus observe Nescis, temeraria, nescis, 

515 Quern fugias, ideoque fugis. Mihi Delphica tellus 
Et Claros et Tenedos Patareaque regia servit. 
Iuppiter est genitor. Per me quod eritque fuitque 
Estque, patet : per me concordant carmina nervis. 
Certa quidem nostra est, nostra tamen una sagitta 

520 Certior, in vacuo quae vulnera pectore fecit. 

Inventum medicina meum est, opiferque per orbem 
Dicor, et herbarum subiecta potentia nobis. 
Ei mihi, quod nullis amor est sanabilis herbis, 
Nee prosunt domino quae prosunt omnibus, artes ! ' 

[Unable to escape, Daphne invokes the aid of her father, the river 
god Peneus, and by him is changed into a laurel tree.] 

525 Plura locuturum timido Penei'a cursu 

Fugit cumque ipso verba imperfecta reliquit, 
Turn quoque visa decens. Nudabant corpora venti, 
Obviaque adversas vibrabant flamina vestes, 
Et levis impulsos retro dabat aura capillos ; 

530 Auctaque forma fuga est. Sed enim non sustinet ultra 
Perdere blanditias iuvenis deus, utque movebat 
Ipse amor, admisso sequitur vestigia passu. 
Ut canis in vacuo leporem cum Gallicus arvo 
Vidit, et hie praedam pedibus petit, ille salutem ; 

535 Alter inhaesuro similis iam iamque tenere 
Sperat, et extento stringit vestigia rostro ; 
Alter in ambiguo est, an sit comprensus, et ipsis 
Morsibus eripitur tangentiaque ora relinquit : 



METAMORPHOSES 8$ 

Sic deus et virgo, est hie spe celer, ilia timore. 

540 Qui tamen insequitur, pennis adiutus amoris 
Ocior est requiemque negat tergoque fugacis 
Imminet et crinem sparsum cervicibus adflat. 
Viribus absumptis expalluit ilia, citaeque 
Victa labore fugae, spectans Penei'das undas, 

545 ' Fer pater' inquit ' opem ! Tellus,' ait, ' hisce, vel istam, 

547 Quae facit, ut laedar, mutando perde figuram ! ' 
Vix prece finita, torpor gravis occupat artus, 
Mollia cinguntur tenui praecordia libro, 

550 In frondem crines, in ramos bracchia crescunt : 
Pes modo tarn velox pigris radicibus haeret, 
Ora cacumen obit. Remanet nitor unus in ilia. 

[Apollo embraces the tree and vows that hereafter the laurel shall 
be sacred to him.] 

Hanc quoque Phoebus amat, positaque in stipite dextra 
Sentit adhuc trepidare novo sub cortice pectus, 

555 Complexusque suis ramos, ut membra, lacertis 
Oscula dat ligno : refugit tamen oscula lignum. 
Cui deus ' at quoniam coniunx mea non potes esse, 
Arbor eris certe ' dixit ' mea. Semper habebunt 
Te coma, te citharae, te nostrae, laure, pharetrae. 

560 Tu ducibus Laths aderis, cum laeta Triumphum 
Vox canet et visent longas Capitolia pompas. 
Postibus Augustis eadem fidissima custos 
Ante fores stabis, mediamque tuebere quercum. 
Utque meum intonsis caput est iuvenale capillis, 

565 Tu quoque perpetuos semper gere frondis honores.' 
Finierat Paean. Factis modo laurea ramis 
Adnuit, utque caput visa est agitasse cacumen. 

[Now come the tributary river gods to condole with Peneus upon 
the loss of his daughter; all save Inachus, who himself bemoans the 
loss of his own daughter Io.] 



84 THE WORKS OF OVID 

Est nemus Haemoniae, praerupta quod undique 

claudit 
Silva, vocant Tempe. Per quae Peneus ab imo 

570 Effusus Pindo spumosis volvitur undis 
Deiectuque gravi tenues agitantia fumos 
Nubila conducit, summisque aspergine silvis 
Impluit et sonitu plus quam vicina fatigat. 
Haec domus, haec sedes, haec sunt penetralia magni 

575 Amnis. In his, residens facto de cautibus antro, 
Undis iura dabat nymphisque colentibus undas. 
Conveniunt illuc popularia flumina primum, 
Nescia, gratentur consolenturne parentem, 
Populifer Sperchios et irrequietus Enipeus 

580 Apidanusque senex lenisque Amphrysos et Aeas, 
Moxque amnes alii, qui qua tulit impetus illos, 
In mare deducunt fessas erroribus undas. 
Inachus, unus, abest imoque reconditus antro 
Fletibus auget aquas, natamque miserrimus Io 

585 Luget ut amissam. Nescit, vitane fruatur, 

An sit apud manes. Sed quam non invenit usquam, 
Esse putat nusquam atque animo peiora veretur. 

[For Io, beloved of Jove, had been transformed by him into a 
heifer in order to elude the jealous watchfulness of Juno. But the 
goddess, suspecting the truth, begged the heifer as a gift, and placed 
her under the watchful care of Argus.] 

Viderat a patrio redeuntem Iuppiter illam 
Flumine et ' o virgo love digna tuoque beatum 
590 Nescio quern factura toro, pete ' dixerat ' umbras 

Altorum nemorum,' et nemorum monstraverat umbras, 
' Dum calet et medio sol est altissimus orbe. 
Quodsi sola times latebras intrare ferarum, 
Praeside tuta deo nemorum secreta subibis, 



METAMORPHOSES 85 

595 Nec de plebe deo, sed qui caelestia magna 

Sceptra manu teneo, sed qui vaga fulmina mitto. 
Ne fuge me ! ' fugiebat enim. lam pascua Lernae 
Consitaque arboribus Lyrcea reliquerat arva, 
Cum deus inducta latas caligine terras 

600 Occuluit tenuitque fugam rapuitque pudorem. 
Interea medios Iuno despexit in Argos, 
Et noctis faciem nebulas fecisse volucres 
Sub nitido mirata die, non fluminis illas 
Esse, nec umenti sensit tellure remitti, 

605 Atque suus coniunx ubi sit, circumspicit, ut quae 
Deprensi totiens iam nosset furta mariti. 
Quern postquam caelo non repperit, ' aut ego fallor, 
Aut ego laedor ' ait, delapsaque ab aethere summo 
Constitit in terris, nebulasque recedere iussit. 

610 Coniugis adventum praesenserat, inque nitentem 
Inachidos vultus mutaverat ille iuvencam. 
Bos quoque formosa est. Speciem Saturnia vaccae, 
Quamquam invita, probat nec -non et cuius, et unde, 
Quove sit armento, veri quasi nescia quaerit. 

615 Iuppiter e terra genitam mentitur, ut auctor 
Desinat inquiri. Petit hanc Saturnia munus. 
Quid faciat ? crudele, suos addicere amores ; 
Non dare, suspectum. Pudor est qui suadeat illinc, 
Hinc dissuadet amor. Victus pudor esset amore : 

620 Sed leve si munus sociae generisque torique 
Vacca negaretur, poterat non vacca videri. 
Paelice donata non protinus exuit omnem 
Diva metum, timuitque Iovem et fuit anxia furti, 
Donee Arestoridae servandam tradidit Argo. 

[Now Argus is a monster equipped with a hundred eyes, and all 
efforts of Io to escape him are in vain. Her identity is at last discov- 
ered by her father, who bewails her with unavailing grief.] 



86 THE WORKS OF OVID 

625 Centum luminibus cinctum caput Argus habebat : 
Inde suis vicibus capiebant bina quietem, 
Cetera servabant atque in statione manebant. 
Constiterat quocumque modo, spectabat ad Io : 
Ante oculos Io quamvis aversus habebat. 

630 Luce sinit pasci. Cum sol tellure sub alta est, 
Claudit et indigno circumdat vincula collo. 
Frondibus arboreis et amara pascitur herba, 
Proque toro terrae non semper gramen habenti 
Incubat infelix, limosaque flumina potat. 

635 Ilia etiam supplex Argo cum bracchia vellet 

Tendere, non habuit quae bracchia tenderet Argo ; 
Conatoque queri mugitus edidit ore, 
Pertimuitque sonos propriaque exterrita voce est. 
Venit et ad ripas, ubi ludere saepe solebat, 

640 Inachidas : rictus novaque ut conspexit in unda 
Cornua, pertimuit seque exsternata refugit. 
Naides ignorant, ignorat et Inachus ipse, 
Quae sit. At illa.patrem sequitur sequiturque sorores, 
Et patitur tangi seque admirantibus offert. 

645 Decerptas senior porrexerat Inachus herbas : 
Ilia manus lambit patriisque dat oscula palmis, 
Nee retinet lacrimas et, si modo verba sequantur, 
Oret opem nomenque suum casusque loquatur. 
Littera pro verbis, quam pes in pulvere duxit, 

650 Corporis indicium mutati triste peregit. 

' Me miserum ! ' exclamat pater Inachus, inque gementis 

Cornibus et niveae pendens cervice iuvencae 

' Me miserum ! ' ingeminat, ' tune es quaesita per 

omnes, 
Nata, mihi terras ? tu non inventa reperta 

655 Luctus eras levior. Retices, nee mutua nostris 
Dicta refers, alto tantum suspiria ducis 



METAMORPHOSES 8? 

Pectore, quodque unum potes, ad mea verba remugis. 
At tibi ego ignarus thalamos taedasque parabam, 
Spesque fuit generi mihi prima, secunda nepotum. 

660 De grege nunc tibi vir, nunc de grege natus habendus. 
Nee finire licet tantos mihi morte dolores : 
Sed nocet esse deum, praeclusaque ianua leti 
Aeternum nostros luctus extendit in aevum.' 
Talia maerentes stellatus submovet Argus, 

665 Ereptamque patri diversa in pascua natam 

Abstrahit. Inde procul montis sublime cacumen 
Occupat, unde sedens partes speculatur in omnes. 

[Jove in pity sends Mercury to slay Argus and release the hapless Io. 
Mercury approaches the monster in the disguise of a shepherd, playing 
upon his pipes.] 

Nec superum rector mala tanta Phoronidos ultra 
Ferre potest, natumque vocat, quern lucida partu 

670 Plei'as enixa est, letoque det, imperat, Argum. 
Parva mora est alas pedibus virgamque potenti 
Somniferam sumpsisse manu tegumenque capillis : 
Haec ubi disposuit, patria love natus ab arce 
Desilit in terras, illic tegumenque removit 

675 Et posuit pennas : tantummodo virga retenta est. 
Hac agit ut pastor per devia rura capellas, 
Dum.venit, abductas, et structis cantat avenis. 
Voce nova captus custos Iunonius. ' At tu, 
Quisquis es, hoc poteras mecum considere saxo,' 

680 Argus ait, ' neque enim pecori f ucundior ullo 

Herba loco est, aptamque vides pastoribus umbram.' 
Sedit Atlantiades, et euntem multa loquendo 
Detinuit sermone diem, iunctisque canendo 
Vincere harundinibus servantia lumina temptat. 

685 Ille tamen pugnat molles evincere somnos 



88 THE WORKS OF OVID 

Et, quamvis sopor est oculorum parte receptus, 
Parte tamen vigilat. Quaerit quoque — namque reperta 
Fistula nuper erat — qua sit ratione reperta. 

[At the request of Argus, the seeming shepherd recounts the origin 
of the pipes ; how the nymph Syrinx, beloved of Pan, endeavoring to 
escape, was changed into whispering reeds. These the god, in memory 
of her, had fashioned into the Syrinx, or pipes of Pan.] 

Turn deus ' Arcadiae gelidis in montibus ' inquit 

690 ' Inter hamadryadas celeberrima Nonacrinas 
Naias una fuit ; nymphae Syringa vocabant. 
Non semel et satyros eluserat ilia sequentes 
Et quoscumque deos umbrosave silva feraxve 
Rus habet. Ortygiam studiis ipsaque colebat 

695 Virginitate deam. Ritu quoque cincta Dianae 
Falleret, et credi posset Latonia, si non 
Corneus huic arcus, si non foret aureus illi. 
Sic quoque fallebat. Redeuntem colle Lycaeo 
Pan videt hanc, pinuque caput praecinctus acuta 

700 Talia verba ref ert ' — restabat verba ref erre, 
Et precibus spretis fugisse per avia nympham, 
Donee harenosi placidum Ladonis ad amnem 
Venerit. Hie illam cursum impedientibus undis, 
Ut se mutarent, liquidas orasse sorores : 

705 Panaque cum prensam sibi iam Syringa putaret, 
Corpore pro nymphae calamos tenuisse palustres. 
Dumque ibi suspirat, motos in harundine ventos 
Effecisse sonum tenuem similemque querenti; 
Arte nova vocisque deum dulcedine captum 

710 ' Hoc mihi concilium tecum ' dixisse 'manebit! ' 
Atque ita disparibus calamis compagine cerae 
Inter se' iunctis nomen tenuisse puellae. 

[Argus, having fallen asleep meanwhile, is slain by Mercury ; and his 
hundred staring eyes are placed by Juno in her peacock's tail.] 



METAMORPHOSES 89 

Talia dicturus vidit Cyllenius omnes 
Succubuisse oculos adopertaque lumina somno. 

715 Supprimit extemplo vocem, firmatque soporem 
Languida permulcens medicata lumina virga : 
Nee mora, falcato nutantem vulnerat ense 
Qua collo est confine caput, saxoque cruentum 
Deicit et maculat praeruptam sanguine rupem. 

720 Arge, iaces. Quodque in tot lumina lumen habebas, 
Exstinctum est, centumque oculos nox occupat una. 
Excipit hos volucrisque suae Saturnia pennis 
Collocat et gemmis caudam stellantibus implet. 

[Juno, in a rage, drives the heifer, Io, by a gadfly's sting through 
many lands, until at length she comes to Egypt. Here Jove, to whom 
she appeals in her helpless flight, restores her to her own form, and in 
this form she is worshiped as a goddess by the Egyptians.] 

Protinus exarsit, nee tempora distulit irae, 
725 Horriferamque oculis animoque obiecit Erinyn 

Paelicis Argolicae, stimulosque in pectore caecos 

Condidit, et profugam per totum terruit orbem. 

Ultimus immenso restabas, Nile, labori. 

Quern simulac tetigit, positis in margine ripae 
730 Procubuit genibus, resupinoque ardua collo 
■ Quos potuit solos, tollens ad sidera vultus 

Et gemitu et lacrimis et luctisono mugitu 

Cum love visa queri est finemque orare malorum. 

Coniugis ille suae complexus colla lacertis, 
735 Finiat ut poenas tandem, rogat, ' in ' que ' f uturum 

Pone metus,' inquit, 'numquam tibi causa doloris 

Haec erit,' et Stygias iubet hoc audire paludes. 

Ut lenita dea est, vultus capit ilia priores, 

Fitque quod ante fuit. Fugiunt e corpore saetae, 
740 Cornua decrescunt, fit luminis artior orbis, 

Contrahitur rictus, redeunt umerique manusque, 



90 THE WORKS OF OVID 

Ungulaque in quinos dilapsa absumitur ungues. 
De bove nil superest, formae nisi candor, in ilia. 
Officioque pedum nymphe contenta duorum 
745 Erigitur, metuitque loqui, ne more iuvencae 
Mugiat, et timide verba intermissa retemptat. 
Nunc dea linigera colitur celeberrima turba. 

[Now Epaphus, the son of Io, had among his companions one 
Phaethon, who claimed to be the son of Phoebus. Epaphus taunt- 
ingly disputes this claim. Whereupon Phaethon seeks out his mother, 
Clymene, and begs for a confirmation of his parentage. Clymene 
sends him to Phoebus himself for proof of her assertion.] 

Huic Epaphus magni genitus de semine tandem 
Creditur esse Iovis, perque urbes iuncta parenti 

750 Templa tenet. Fuit huic animis aequalis et annis 
Sole satus Phaethon. Quern quondam magna lo- 

quentem 
Nee sibi cedentem Phoeboque parente superbum 
Non tulit Inachides, ' matri ' que ait ' omnia demens 
Credis, et es tumidus genitoris imagine falsi.' 

755 Erubuit Phaethon, iramque pudore repressit, 
Et tulit ad Clymenem Epaphi convicia matrem : 
' Quoque magis doleas, genetrix,' ait ' ille ego liber, 
Ille ferox tacui. Pudet haec opprobria nobis 
Et dici potuisse et non potuisse refelli. 

760 At tu, si modo sum caelesti stirpe creatus, 
Ede notam tanti generis, meque assere caelo.' 
Dixit et implicuit materno bracchia collo, 
Perque suum Meropisque caput taedasque sororum, 
Traderet, oravit, veri sibi signa parentis. 

765 Ambiguum, Clymene, precibus Phaethontis, an ira 
Mota magis dicti sibi criminis, utraque caelo 
Bracchia porrexit, spectansque ad lumina solis 
' Per iubar hoc ' inquit ' radiis insigne coruscis, 



METAMORPHOSES 91 

Nate, tibi iuro, quod nos auditque videtque, 
770 Hoc te, quern spectas, hoc te, qui temperat orbem, 
Sole satum. Si ficta loquor, neget ipse videndum 
Se mihi, sitque oculis lux ista novissima nostris. 
Nee longus patrios labor est tibi nosse penates. 
Unde oritur, domus est terrae contermina nostrae. 
775 Si modo fert animus, gradere, et scitabere ab ipso.' 
Emicat extemplo laetus post talia matris 
Dicta suae Phaethon et concipit aethera mente, 
Aethiopasque suos positosque sub ignibus Indos 
Sidereis transit patriosque adit impiger ortus. 



Book II 

[Phaethon comes to the palace of the sun god, and is lost in wonder 
at its magnificence.] 

Regia Solis erat sublimibus alta columnis, 
Clara micante auro flammasque imitante pyropo ; 
Cuius ebur nitidum fastigia surama tegebat, 
Argenti bifores radiabant lumine valvae. 

5 Materiam superabat opus. Nam Mulciber illic 
Aequora caelarat medias cingentia terras 
Terrarumque orbem caelumque, quod imminet orbi. 
Caeruleos habet unda deos, Tritona canorum, 
Proteaque ambiguum, ballaenarumque prementem 

10 Aegaeona suis immania terga lacertis, 

Doridaque et natas, quarum pars nare videtur, 
Pars in mole sedens virides siccare capillos, 
Pisce vehi quaedam. Facies non omnibus una, 
Nee diversa tamen ; qualem decet esse sororum. 

15 Terra viros urbesque gerit silvasque ferasque 
Fluminaque et nymphas et cetera numina ruris. 



92 THE WORKS OF OVID 

Haec super imposita est caeli fulgentis imago, 
Signaque sex foribus dextris, totidemque sinistris. 
Quo simul acclivo ClymeneTa limite proles 

20 Venit et intravit dubitati tecta parentis, 
Protinus ad patrios sua fert vestigia vultus 
Consistitque procul : neque enim propiora ferebat 
Lumina. Purpurea velatus veste sedebat 
In solio Phoebus Claris lucente smaragdis. 

25 A dextra laevaque Dies et Mensis et Annus 
Saeculaque et positae spatiis aequalibus Horae 
Verque novum stabat cinctum florente corona, 
Stabat nuda Aestas et spicea serta gerebat, 
Stabat et Autumnus calcatis sordidus uvis 

30 Et glacialis Hiems canos hirsuta capillos. 

[Seeking Phoebus, he asks for proofs of his sonship. Obtaining in 
proof of this the promise of any boon which he may ask, he at once 
claims the privilege of driving for a single day the glorious chariot of 
the sun.] 

Inde loco medius rerum novitate paventem 
Sol oculis iuvenem, quibus aspicit omnia, vidit, 
'Quae' que 'viae tibi causa? Quid hac' ait 'arce petisti, 
Progenies, Phaethon, haud infitianda parenti ? ' 

35 Ille refert ' o lux immensi publica mundi, 
Phoebe pater, si das huius mihi nominis usum, 
Nee falsa Clymene culpam sub imagine celat : 
Pignera da, genitor, per quae tua vera propago 
Credar, et hunc animis errorem detrahe nostris.' 

40 Dixerat. At genitor circum caput omne micantes 
Deposuit radios, propiusque accedere iussit, 
Amplexuque dato ' nee tu meus esse negari 
Dignus es, et Clymene veros ' ait ' edidit ortus. 
Quoque minus dubites, quodvis pete munus, ut illud 



METAMORPHOSES 93 

45 Me tribuente feras. Promissis testis adesto 
Dis iuranda palus, oculis incognita nostris.' 
Vix bene desierat, currus rogat ille paternos 
Inque diem alipedum ius et moderamen equorum. 

[Phoebus attempts to dissuade him from this by narrating the diffi- 
culties and dangers of such a task.] 

Paenituit iurasse patrem. Qui terque quaterque 

50 Concutiens inlustre caput 'temeraria' dixit 

' Vox mea facta tua est. Utinam promissa liceret 
Non dare ! confiteor, solum hoc tibi, nate, negarem. 
Dissuadere licet. Non est tua tuta voluntas. 
Magna petis, Phaethon, et quae nee viribus istis 

55 Munera conveniant nee tarn puerilibus annis. 
Sors tua mortalis. Non est mortale quod optas. 
Plus etiam, quam quod superis contingere fas est, 
Nescius adfectas. Placeat sibi quisque licebit, 
Non tamen ignifero quisquam consistere in axe 

60 Me valet excepto. Vasti quoque rector Olympi, 
Qui fera terribili iaculatur fulmina dextra, 
Non agat hos currus. Et quid love maius habemus ? 
Ardua prima via est et qua vix mane recentes 
Enitantur equi. Medio est altissima caelo, 

65 Unde mare et terras ipsi mini saepe videre 
Fit timor, et pavida trepidat formidine pectus. 
Ultima prona via est et eget moderamine certo : 
Tunc etiam quae me subiectis excipit undis, 
Ne ferar in praeceps, Tethys solet ipsa vereri. 

70 Adde quod assidua rapitur vertigine caelum 
Sideraque alta trahit celerique volumine torquet. 
Nitor in adversum, nee me qui cetera, vincit 
Impetus, et rapido contrarius evehor orbi. 
Finge datos currus : quid ages ? Poterisne rotatis 



94 



THE WORKS OF OVID 



75 Obvius ire polis, ne te citus auferat axis ? 
Forsitan et lucos illic urbesque deorum 
Concipias animo delubraque ditia donis 
Esse ? Per insidias iter est formasque ferarum. 
Utque viam teneas nulloque errore traharis, 

80 Per tamen adversi gradieris cornua Tauri 
Haemoniosque arcus violentique ora Leonis 
Saevaque circuitu curvantem bracchia longo 
Scorpion atque aliter curvantem bracchia Cancrum. 
Nee tibi quadrupedes animosos ignibus illis, 

85 Quos in pectore habent, quos ore et naribus efflant, 
In promptu regere est. Vix me patiuntur, ubi acres 
Incaluere animi, cervixque repugnat habenis. 
At tu, funesti ne sim tibi muneris auctor, 
Nate, cave, dum resque sinit, tua corrige vota. 

90 Scilicet ut nostro genitum te sanguine credas, 
Pignera certa petis ? Do pignera certa timendo, 
Et patrio pater esse metu probor. Aspice vultus 
Ecce meos. Utinamque oculos in pectora posses 
Inserere, et patrias intus deprendere curas ! 

95 Denique quicquid habet dives, circumspice, mundus, 
Eque tot ac tantis caeli terraeque marisque 
Posce bonis aliquid. Nullam patiere repulsam. 
Deprecor hoc unum, quod vero nomine poena, 
Non honor est. Poenam, Phaethon, pro munere poscis. 

xoo Quid mea colla tenes blandis, ignare, lacertis ? 
Ne dubita, dabitur — Stygias iuravimus undas ! — 
Quodcumque optaris. Sed tu sapientius opta.' 

[But Phaethon persists in his request, and at the appointed hour the 
shining chariot, with its fiery, unmanageable steeds, is brought forth.] 

Finierat monitus. Dictis tamen ille repugnat, 
Propositumque premit flagratque cupidine currus. 



METAMORPHOSES 95 

105 Ergo qua licuit, genitor cunctatus, ad altos 
Deducit iuvenem, Vulcania munera, currus. 
Aureus axis erat, temo aureus, aurea summae 
Curvatura rotae, radiorum argenteus ordo. 
Per iuga chrysolithi positaeque ex ordine gemmae 

no Clara repercusso reddebant lumina Phoebo. 

Dumque ea magnanimus Phaethon miratur opusque 
Perspicit, ecce vigil rutilo patefecit ab ortu 
Purpureas Aurora fores et plena rosarum 
Atria. Diffugiunt stellae, quarum agmina cogit 

115 Lucifer, et caeli statione novissimus exit. 

Quern petere ut terras mundumque rubescere vidit, 
Cornuaque extremae velut evanescere lunae : 
Iungere equos Titan velocibus imperat Horis. 
Iussa deae celeres peragunt, ignemque vomentes 

120 Ambrosiae suco saturos praesepibus altis 

Quadrupedes ducunt adduntque sonantia frena. 

[The father, with many misgivings, prepares his son for the journey, 
and gives him much parting advice and many directions.] 

Turn pater ora sui sacro medicamine nati 
Contigit et rapidae fecit patientia flammae, 
Inposuitque comae radios, praesagaque luctus 

125 Pectore sollicito repetens suspiria dixit : 
' Si potes his saltern monitis parere paternis, 
Parce, puer, stimulis, et fortius utere loris. 
Sponte sua properant: labor est inhibere volentes. 
Nee tibi directos placeat via quinque per arcus : 

130 Sectus in obliquum est lato curvamine limes, 
Zonarumque trium contentus fine polumque 
Effugit australem iunctamque aquilonibus Arcton. 
Hac sit iter. Manifesta rotae vestigia cernes. 
Utque ferant aequos et caelum et terra calores, 



96 THE WORKS OF OVID 

13s Nec preme, nee summum molire per aethera cursum. 
Altius egressus caelestia tecta cremabis, 
Inferius terras : medio tutissimus ibis. 
Neu te dexterior tortum declinet ad Anguem, 
Neve sinisterior pressam rota ducat ad Aram : 

140 Inter utrumque tene. Fortunae cetera mando, 
Quae iuvet et melius quam tu tibi, consulat opto. 
Dum loquor, Hesperio positas in litore metas 
Umida nox tetigit. Non est mora libera nobis ; 
Poscimur : effulget tenebris aurora f ugatis. 

14s Corripe lora manu ! — vel, si mutabile pectus 
Est tibi, consiliis, non curribus utere nostris, 
Dum potes, et solidis etiamnunc sedibus astas, 
Dumque male optatos nondum premis inscius axes. 
Quae tutus spectes, sine me dare lumina terris! ' 

[Phaethon speedily loses control over the horses, who now rush at 
will through the heavens.] 

150 Occupat ille levem iuvenali corpore currum, 

Statque super, manibusque datas contingere habenas 
Gaudet, et invito grates agit inde parenti. 
Interea volucres Pyrois et Eous et Aethon, 
Solis equi, quartusque Phlegon hinnitibus auras. 

155 Flammiferis implent pedibusque repagula pulsant. 
Quae postquam Tethys, fatorum ignara nepotis, 
Reppulit, et facta est immensi copia mundi, 
Corripuere viam pedibusque per aera motis 
Obstantes scindunt nebulas pennisque levati 

160 Praetereunt ortos isdem de partibus Euros. 

Sed leve pondus erat, nec quod cognoscere possent 
Solis equi, solitaque iugum gravitate carebat. 
Utque labant curvae iusto sine pondere naves 
Perque mare instabiles nimia levitate feruntur, 



METAMORPHOSES 

165 Sic onere assueto vacuus dat in aera saltus 
Succutiturque alte similisque est currus inani. 
Quod simulac sensere, ruunt tritumque relinquunt 
Quadriiugi spatium nee quo prius, ordine currunt. 
Ipse pavet. Nee qua commissas flectat habenas, 

170 Nee scit, qua sit iter; nee, si sciat, imperet illis. 
Turn primum radiis gelidi caluere Triones 
Et vetito frustra temptarunt aequore tingui. 
Quaeque polo posita est glaciali proxima Serpens, 
Frigore pigra prius nee formidabilis ulli, 

175 Incaluit sumpsitque novas fervoribus iras. 
Te quoque turbatum memorant fugisse, Boote, 
Quamvis tardus eras et te tua plaustra tenebant. 
Ut vero summo despexit ab aethere terras 
Infelix Phaethon penitus penitusque iacentes, 

180 Palluit, et subito genua intremuere timore, 

Suntque oculis tenebrae per tantum lumen obortae. 
Et iam mallet equos numquam tetigisse paternos, 
lam cognosse genus piget, et valuisse rogando ; 
Iam Meropis dici cupiens ita fertur, ut acta 

185 Praecipiti pinus borea, cui victa remisit 

Frena suus rector, quam dis votisque reliquit. 
Quid faciat ? multum caeli post terga relictum, 
Ante oculos plus est. Animo metitur utrumque. 
Et modo quos illi fatum contingere non est, 

190 Prospicit occasus, interdum respicit ortus. 

Quidque agat, ignarus stupet et nee frena remittit, 
Nee retinere valet, nee nomina novit equorum. 
Sparsa quoque in vario passim miracula caelo 
Vastarumque videt trepidus simulacra ferarum. 

195 Est locus, in geminos ubi bracchia concavat arcus 
Scorpius, et cauda flexisque utrimque lacertis 
Porrigit in spatium signorum membra duorum. 

OVID — 7 



97 



98 THE WORKS OF OVID 

Hunc puer ut nigri madidum sudore veneni 
Vulnera curvata minitantem cuspide vidit, 

200 Mentis inops gelida formidine lora remisit. 
Quae postquam summo tetigere iacentia tergo, 
Exspatiantur equi, nulloque inhibente per auras 
Ignotae regionis eunt, quaque impetus egit, 
Hac sine lege ruunt, altoque sub aethere fixis 

205 Incursant stellis, rapiuntque per avia currum. 

[A universal conflagration threatens by reason of the too near 
approach of the fiery chariot.] 

Et modo summa petunt, modo per declive viasque 
Praecipites spatio terrae propiore feruntur. 
Inferiusque suis fraternos currere Luna 
Admiratur equos, ambustaque nubila fumant. 

210 Corripitur flammis ut quaeque altissima, tellus, 
Fissaque agit rimas et sucis aret ademptis. 
Pabula canescunt, cum frondibus uritur arbor, 
Materiamque suo praebet seges arida damno. 
Parva queror. Magnae pereunt cum moenibus urbes, 

215 Cumque siiis totas populis incendia gentes 

In cinerem vertunt. Silvae cum montibus ardent, 
Ardet Athos Taurusque Cilix et Tmolus et Oete 
Et turn sicca, prius creberrima fontibus Ide 
Virgineusque Helicon et nondum Oeagrius Haemos. 

220 Ardet in immensum geminatis ignibus Aetne, 
Parnasusque biceps et Eryx et Cynthus et Othrys, 
Et tandem nivibus Rhodope caritura, Mimasque 
Dindymaque et Mycale natusque ad sacra Cithaeron. 
Nee prosunt Scythiae sua frigora : Caucasus ardet, 

225 Ossaque cum Pindo maiorque ambobus Olympus, 
Aeriaeque Alpes et nubifer Appenninus. 

» Turn vero Phaethon cunctis e partibus orbem 



METAMORPHOSES 99 

Aspicit accensum nee tantos sustinet aestus, 
Ferventesque auras velut e fornace profunda 

230 Ore trahit, currusque suos candescere sentit; 
Et neque iam cineres eiectatamque favillam 
Ferre potest, calidoque involvitur undique fumo, 
Quoque eat, aut ubi sit, picea caligine tectus 
Nescit, et arbitrio volucrum raptatur equorum. 

235 Sanguine tunc credunt in corpora summa vocato 
Aethiopum populos nigrum traxisse colorem. 
Turn facta est Libye raptis umoribus aestu 
Arida. Turn nymphae passis fontesque lacusque 
Deflevere comis. Quaerit Boeotia Dircen, 

240 Argos Amymonen, Ephyre Pirenidas undas. 
Nee sortita loco distantes rlumina ripas 
Tuta manent. Mediis Tanais fumavit in undis, 
Peneosque senex, Teuthranteusque Caicus, 
Et celer Ismenos cum Phegiaco Erymantho, 

245 Arsurusque iterum Xanthus, flavusque Lycormas, 
Quique recurvatis ludit Maeandros in undis, 
Mygdoniusque Melas et Taenarius Eurotas. 
Arsit et Euphrates Babylonius, arsit Orontes, 
Thermodonque citus, Gangesque, et Phasis, et Hister. 

250 Aestuat Alpheus, ripae Sperchei'des ardent : 

Quodque suo Tagus amne vehit, fluit ignibus, aurum : 
Et quae Maeonias celebrarant carmine ripas 
Flumineae volucres, medio caluere Caystro. 
Nilus in extremum fugit perterritus orbem 

25s Occuluitque caput, quod adhuc latet. Ostia septem 
Pulverulenta vacant, septem sine flumine valles. 
Fors eadem Ismarios Hebrum cum Strymone siccat, 
"Hesperiosque amnes, Rhenum Rhodanumque Padum- 

que, 
Cuique fuit rerum promissa potentia, Thybrin. 



IOO THE WORKS OF OVID 

260 Dissilit omne solum, penetratque in Tartara rimis 
Lumen et infernum terret cum coniuge regem. 
Et mare contrahitur, siccaeque est campus harenae 
Quod modo pontus erat ; quosque altum texerat aequor, 
Exsistunt montes et sparsas Cycladas augent. 

265 Ima petunt pisces, nee se super aequora curvi 
Tollere consuetas audent delphines in auras. 
Corpora phocarum summo resupina profundo 
Exanimata natant. Ipsum quoque Nerea fama est 
Doridaque et natas tepidis latuisse sub antris. 

270 Ter Neptunus aquis cum torvo bracchia vultu 
Exserere ausus erat ; ter non tulit aeris ignes. 

[The Earth, parched with the heat, prays to Jove for relief.] 

Alma tamen Tellus ut erat circumdata ponto, 
Inter aquas pelagi contractos undique fontes, 
Qui se condiderant in opacae viscera matris, 

275 Sustulit oppressos, collo tenus arida vultus, 
Opposuitque manum fronti, magnoque tremore 
Omnia concutiens paulum subsedit et infra 
Quam solet esse, f uit ; sacraque ita voce locuta est : 
' Si placet hoc, meruique, quid o tua f ulmina cessant, 

280 Summe deum ? liceat periturae viribus ignis 
Igne perire tuo, clademque auctore levare. 
Vix equidem fauces haec ipsa in verba resolvo ' — 
Presserat ora vapor — 'tostos en aspice crines, 
Inque oculis tantum, tantum super ora favillae. 

285 Hosne mihi fructus, hunc fertilitatis honorem 
Officiique refers, quod adunci vulnera aratri 
Rastrorumque fero totoque exerceor anno, 
Quod pecori frondes alimentaque mitia, fruges 
Humano generi, vobis quoque tura ministro ? 

290 Sed tamen exitium f ac me meruisse, quid undae, 



METAMORPHOSES IOI 

Quid meruit frater ? cur illi tradita sorte 
Aequora decrescunt et ab aethere longius absunt ? 
Quodsi nee fratris, nee te mea gratia tangit, 
At caeli miserere tui. Circumspice utrumque, 

295 Fumat uterque polus. Quos si vitiaverit ignis, 
Atria vestra ruent. Atlas en ipse laborat, 
Vixque suis umeris candentem sustinet axem. 
Si freta, si terrae pereunt, si regia caeli, 
In chaos antiquum confundimur. Eripe flammis 

300 Siquid adhuc superest, et rerum consule summae.' 

[Jove hears her prayer, and sends forth a thunderbolt which demol- 
ishes the flying chariot, and hurls Phaethon himself down to the river 
Po, where his charred corpse is buried by the Hesperian Nymphs.] 

Dixerat haec Tellus : neque enim tolerare vaporem 
Ulterius potuit nee dicere plura, suumque 
Rettulit os in se propioraque manibus antra. 
At pater omnipotens, superos testatus et ipsum, 

305 Qui dederat currus, nisi opem ferat, omnia fato 
Interitura gravi, summam petit arduus arcem, 
Unde solet latis nubes inducere terris, 
Unde movet tonitrus vibrataque fulmina iactat. 
Sed neque quas posset terris inducere, nubes 

310 Tunc habuit nee quos caelo dimitteret, imbres. 
Intonat et dextra libratum fulmen ab aure 
Misit in aurigam pariterque animaque rotisque 
Expulit, et saevis compescuit ignibus ignes. 
Consternantur equi et saltu in contraria facto 

31s Colla iugo eripiunt abruptaque lora relinquunt. 
Illic frena iacent, illic temone revulsus 
Axis, in hac radii fractarum parte rotarum, 
Sparsaque sunt late laceri vestigia currus. 
At Phaethon, rutilos flamma populante capillos, 



102 THE WORKS OF OVID 

320 Volvitur in praeceps longoque per aera tractu 
Fertur, ut interdum de caelo Stella sereno 
Etsi non cecidit, potuit cecidisse videri. 
Quem procul a patria diverso maximus orbe 
Excipit Eridanus, fumantiaque abluit ora. 

325 Naides Hesperiae trifida fumantia flamma 

Corpora dant tumulo, signant quoque carmine saxum : 
* hlc situs est phaethon, currus auriga paterni ; 
Quem si non tenuit, magnis tamen excidit ausis.' 

[Phaethon's mother and sisters, after a world-wide search, find his 
tomb ; here they lament with inordinate grief, until the sisters are turned 
into poplar trees. Cycnus, also, a friend and relative of Phae'thon, in the 
midst of his grief is changed into a swan (329-380). But Phoebus, 
filled with wrath because of the destructive thunderbolt of Jove, vows 
that he will never again drive the chariot of the sun. This vow, how- 
ever, is recalled at the earnest prayer of the gods (381-400). Jove now 
wanders over the earth, restoring her fields and woods to their wonted 
verdure. In his wanderings, he is smitten with the charms of Callisto 
of Arcadia, a nymph of Diana's train. The nymph, though transformed 
by Juno's hate into a bear, is raised by her lover into the heavens, as 
the constellation of the Great Bear. Her son Areas, who has been 
on the point of slaying his mother, is at the same time transformed 
into the constellation of the Little Bear. At this, Juno prays the 
powers of Ocean never to allow this constellation to pollute their sacred 
waters (401-530). Satisfied with this revenge, she returns to heaven, 
drawn by her peacocks, whose tails have recently been adorned by 
Argus' eyes. The mention of this change suggests that of another bird, 
the raven, whose white plumage was changed by Apollo to black, 
because of the bird's ungracious tattling upon Coronis, the favored 
mistress of the god. After her death, Coronis' infant son, Esculapius, 
is given by Apollo to Chiron the centaur, to rear (531-632). Now 
Chiron's daughter, Ocyrrhoe, being gifted with the power of prophecy, 
on beholding the infant, foretells his fate ; and for this presumption, 
Jove changes her into a mare (633-675). (Many years may be sup- 
posed to have elapsed. Esculapius has become a very god of healing, 
and has power by his art to restore men even from the dead. To curb 
this power, Jove blasts him with a thunderbolt. Then Apollo, in rage at 



METAMORPHOSES 103 

the destruction of his son, destroys the Cyclopes, who forged the bolts, 
and is for this act sentenced to serve a mortal for a year.) While 
Apollo, in fulfillment of this sentence, was tending the herds of 
Admetus, absorbed in meditation on the pipes, Mercury stole away 
his herds. The act was witnessed by an old peasant, Battus by name, 
who for his treachery in betraying it, though only to the god himself, 
in disguise, was changed into a touchstone (676-707). While Mercury, 
after this incident, was on his way back to Olympus, passing over 
Athens, he saw and was charmed by Herse, the daughter of Cecrops. 
On seeking to gain her presence, he was met by Aglaurus, her sister, 
who, in return for her aid, demanded large sums of money from the 
god. Minerva was enraged by the girPs greed and presumption, and 
forthwith sent the hag Envy to torment the maiden. Under this 
influence, she opposed Mercury, and was by him changed to stone 
(708-832). Now Europa, the daughter of Agenor, King of Sidon. 
was beloved by Jove ; he, seeing Mercury returned to heaven, claimed 
his assistance in his plan of action. Jove straightway assumed the 
form of a snow-white bull, and disported himself in the flowery meadows, 
until Europa at length, all fear dispelled, seated herself upon his back : 
whereupon the bull plunged into the sea, and swam to Crete. Here the 
god appeared before the astonished maiden in his true form (833-875).] 



Book III 

[Agenor sends his son Cadmus in search of Europa, with the in- 
junction that he is never to return to his father's house until he has 
found his sister. Wearied by his fruitless search, Cadmus at last con- 
sults the Delphic oracle as to his future home.] 

Iamque deus posita fallacis imagine tauri 
Se conf essus erat Dictaeaque rura tenebat : 
Cum pater ignarus Cadmo perquirere raptam 
Imperat, et poenam, si non invenerit, addit 
5 Exsilium. Facto pius et sceleratus eodem. 
Orbe pererrato — quis enim deprendere possit 
Furta Iovis ? — profugus patriamque iramque parentis 
Vitat Agenorides, Phoebique oracula supplex 



104 THE WORKS OF OVID 

Consulit et, quae sit tellus habitanda, requirit. 
10 ' Bos tibi ' Phoebus ait ' solis occurret in arvis, 
Nullum passa iugum, curvique immunis aratri. 
Hac duce carpe vias et qua requieverit herba, 
Moenia fac condas, Boeotiaque ilia vocato.' 

[Following the direction of the oracle, he is guided by a wandering 
heifer to his destined land, which, from his guide, he calls Boeotia.] 

Vix bene Castalio Cadmus descenderat antro, 

15 Incustoditam lente videt ire iuvencam 
Nullum servitii signum cervice gerentem. 
Subsequitur pressoque legit vestigia gressu, 
Auctoremque viae Phoebum taciturnus adorat. 
lam vada Cephisi Panopesque evaserat arva : 

20 Bos stetit et tollens speciosam cornibus altis 
Ad caelum frontem mugitibus impulit auras 
Atque ita, respiciens comites sua terga sequentes, 
Procubuit teneraque latus submisit in herba. 

[His servants, sent to search out springs of water, are devoured by 
a dragon which lies concealed in a neighboring cave.] 

Cadmus agit grates, peregrinaeque oscula terrae 
25 Figit, et ignotos montes agrosque salutat. 
Sacra Iovi facturus erat. Iubet ire ministros 
Et petere e vivis libandas fontibus undas. 
Silva vetus stabat nulla violata securi, 
Et specus in media, virgis ac vimine densus, 
30 Efficiens humilem lapidum compagibus arcum, 
Uberibus fecundus aquis, ubi conditus antro 
Martius anguis erat, cristis praesignis et auro : 
Igne micant oculi ; corpus tumet omne veneno ; 
Tresque vibrant linguae ; triplici stant ordine dentes. 
35 Quern postquam Tyria lucum de gente profecti 



METAMORPHOSES 105 

Infausto tetigere gradu, demissaque in undas 
Urna dedit sonitum, longo caput extulit antro 
Caeruleus serpens horrendaque sibila misit. 
Effluxere urnae manibus, sanguisque relinquit 

40 Corpus, et attonitos subitus tremor occupat artus. 
Ille volubilibus squamosos nexibus orbes 
Torquet, et immensos saltu sinuatur in arcus, 
Ac media plus parte leves erectus in auras 
Despicit omne nemus, tantoque est corpore, quanto 

45 Si totum spectes, geminas qui separat Arctos. 
Nee mora, Phoenicas, sive illi tela parabant, 
Sive fugam, sive ipse timor prohibebat utrumque, 
Occupat. Hos morsu, longis amplexibus illos, 
Hos necat adflati funesta tabe veneni. 

[With this dragon Cadmus himself engages in conflict, and, after a 
fierce struggle, slays him.] 

50 Fecerat exiguas iam sol altissimus umbras : 
Quae mora sit sociis, miratur Agenore natus, 
Vestigatque viros. Tegumen direpta leonis 
Pellis erat, telum splendenti lancea ferro 
Et iaculum, teloque animus praestantior omni. 

ss Ut nemus intravit letataque corpora vidit, 
Victoremque supra spatiosi corporis hostem 
Tristia sanguinea lambentem vulnera lingua, 
' Aut ultor vestrae, fidissima corpora, mortis, 
Aut comes' inquit 'ero.' Dixit, dextraque molarem 

60 Sustulit et magnum magno conamine misit. 
Illius impulsu cum turribus ardua celsis 
Moenia mota forent : serpens sine vulnere mansit, 
Loricaeque modo squamis defensus et atrae 
Duritia pellis validos cute reppulit ictus. 

65 At non duritia iaculum quoque vicit eadem, 



106 THE WORKS OF OVID 

Quod medio lentae spinae curvamine fixum 
Constitit, et totum descendit in ilia ferrum. 
I lie dolore ferox caput in sua terga retorsit, 
Vulneraque aspexit, fixumque hastile momordit, 

70 Idque ubi vi multa partem labefecit in omnem, 
Vix tergo eripuit : ferrum tamen ossibus haesit. 
Turn vero postquam solitas accessit ad iras 
Causa recens, plenis tumuerunt guttura venis, 
Spumaque pestiferos circumfluit albida rictus, 

75 Terraque rasa sonat squamis, quique halitus exit 
Ore niger Stygio, vitiatas inficit auras. 
Ipse modo immensum spiris facientibus orbem 
Cingitur, interdum longa trabe rectior exstat, 
Impete nunc vasto ceu concitus imbribus amnis 

80 Fertur et obstantes proturbat pectore silvas. 
Cedit Agenorides paulum, spolioque leonis 
Sustinet incursus, instantiaque ora retardat 
Cuspide praetenta. Furit ille et inania duro 
Vulnera dat ferro, ngitque in acumine dentes, 

85 Iamque venenifero sanguis manare palato 
Coeperat et virides aspergine tinxerat herbas : 
Sed leve vulnus erat, quia se retrahebat ab ictu 
Laesaque colla dabat retro, plagamque sedere 
Cedendo arcebat, nee longius ire sinebat : 

90 Donee Agenorides coniectum in gutture ferrum 
Usque sequens pressit, dum retro quercus eunti 
Obstitit, et fixa est pariter cum robore cervix. 
Pondere serpentis curvata est arbor, et imae 
Parte flagellari gemuit sua robora caudae. 

[Cadmus, at the command of Pallas, sows the teeth of the con- 
quered dragon in the earth ; and these straightway produce a crop of 
armed men.] 

95 Dum spatium victor victi considerat hostis, 



METAMORPHOSES 107 

Vox subito audita est ; neque erat cognoscere promp- 

tum, 
Unde, sed audita est, ' quid, Agenore nate, peremptum 
Serpentem spectas ? et tu spectabere serpens.' 
Ille diu pavidus pariter cum mente colorem 

100 Perdiderat, gelidoque comae terrore rigebant. 
Ecce viri fautrix superas delapsa per auras 
Pallas adest, motaeque iubet supponere terrae 
Vipereos dentes, populi incrementa futuri. 
Paret et ut presso sulcum patefecit aratro, 

105 Spargit humi iussos, mortalia semina, dentes. 
Inde, fide maius, glaebae coepere moveri, 
Primaque de sulcis acies apparuit hastae, 
Tegmina mox capitum picto nutantia cono, 
Mox umeri pectusque onerataque bracchia telis 

no Exsistunt, crescitque seges clipeata virorum, 
Sic ubi tolluntur festis aulaea theatris, 
Surgere signa solent, primumque ostendere vultus, 
Cetera paulatim ; placidoque educta tenore 
Tota patent imoque pedes in margine ponunt. 

[These monsters all fall in mutual strife save five, one of whom is 
Echion ; these form an alliance with Cadmus and help him to build the 
city of Thebes. Here the hero lives and reigns in seeming blessed- 
ness.] 

115 Territus hoste novo Cadmus capere arma parabat. 
' Ne cape,' de populo, quern terra creaverat, unus 
Exclamat 'nee te civilibus insere bellis.' 
xA.tque ita terrigenis rigido de fratribus unum 
Comminus ense ferit : iaculo cadit eminus ipse. 

120 Hunc quoque qui leto dederat, non longius illo 
Vivit, et exspirat modo quas acceperat, auras. 
Exemploque pari furit omnis turba, suoque 
Marte cadunt subiti per mutua vulnera fratres. 



108 THE WORKS OF OVID 

Iamque brevis vitae spatium sortita iuventus 
125 Sanguineo tepidam plangebat pectore matrem, 
Quinque superstitibus : quorum fuit unus Echion. 
Is sua iecit humo monitu Tritonidis arma, 
Fraternaeque fidem pacis petiitque deditque. 
Hos operis comites habuit Sidonius hospes, 
130 Cum posuit iussam Phoebeis sortibus urbem. 

lam stabant Thebae. Poteras iam, Cadme, videri 
Exsilio felix : soceri tibi Marsque Venusque 
Contigerant. Hue adde genus de coniuge tanta, 
Tot natos natasque et, pignera cara, nepotes, 
135 Hos quoque iam iuvenes. Sed scilicet ultima semper 
Exspectanda dies homini, dicique beatus 
Ante obitum nemo supremaque funera debet. 

[But now begins the story of the woes of the house of Cadmus. And 
first Actaeon, grandson of the king, chanced to behold Diana and her 
nymphs bathing. For this mischance he was changed by the angry god- 
dess into a stag, and was pursued and devoured by his own dogs (138- 
252). The gods questioned the justice of Actaeon's punishment, but 
Juno rejoiced in his fate, for was he not related to her hated rival Europa? 
Again the house of Cadmus suffered from the jealousy of Juno. For 
Semele, the daughter of the king, was loved of Jove ; and she, through a 
ruse of Juno, was consumed by the fiery manifestation of the Thunderer's 
real presence. Of this union was born the infant Bacchus, whom Jove 
rescued from destruction and gave to Ino, the sister of Semele, to rear 
as her foster child (253-315). It was at this time that Tiresias was both 
smitten with blindness by Juno, and gifted with prophecy by Jove. He 
became famous as a seer, and many sought his prophetic aid. Among 
these was Liriope, who sought to know her son Narcissus 1 fate. The seer 
replied that he would live to old age " if he ne'er knew himself." With 
this Narcissus Echo fell in love, but he was deaf to her and all advances 
(316-401). 

Narcissus at last beholds his own face in a pool, and pines away with 
a hopeless passion for the beautiful reflection ; and then is fulfilled 
the prophecy of Tiresias, for the sight of his own beauty brings him 
to his death.] 



METAMORPHOSES IO9 

Sic hanc, sic alias undis aut montibus ortas 
Luserat hie nymphas, sic coetus ante viriles. 
Inde manus aliquis despectus ad aethera tollens 

405 ' Sic amet ipse licet, sic non potiatur amato ! ' 
Dixerat : assensit precibus Rhamnusia iustis. 
Fons erat inlimis, nitidis argenteus undis, 
Quern neque pastores neque pastae monte capellae 
Contigerant aliudve pecus, quern nulla volucris 

410 Nee fera turbarat nee lapsus ab arbore ramus. 
Gramen erat circa, quod proximus umor alebat, 
Silvaque sole locum passura tepescere nullo. 
Hie puer et studio venandi lassus et aestu 
Procubuit, faciemque loci fontemque secutus. 

415 Dumque sitim sedare cupit, sitis altera crevit. 
Dumque bibit, visae correptus imagine formae 
Spem sine corpore amat, corpus putat esse, quod 

umbra est. 
Astupet ipse sibi, vultuque immotus eodem 
Haeret, ut e Pario formatum marmore signum. 

420 Spectat humi positus geminum, sua lumina, sidus, 
Et dignos Baccho, dignos et Apolline crines, 
Impubesque genas, et eburnea colla, decusque 
Oris, et in niveo mixtum candore ruborem ; 
Cunctaque miratur, quibus est mirabilis ipse. 

425 Se cupit imprudens et qui probat, ipse probatur, 
Dumque petit, petitur, pariterque accendit et ardet. 
Irrita fallaci quotiens dedit oscula f onti ! 
In medias quotiens visum captantia collum 
Bracchia mersit aquas, nee se deprendit in illis ! 

43° Quid videat, nescit : sed quod videt, uritur illo, 
Atque oculos idem, qui decipit, incitat error. 
Credule, quid frustra simulacra fugacia captas ? 
Quod petis, est nusquam. Quod amas, avertere, perdes. 



110 THE WORKS OF OVID 

Ista repercussae, quam cernis, imaginis umbra est : 

435 Nil habet ista sui. Tecum venitque, manetque ; 
Tecum discedet, si tu discedere possis. 
Non ilium Cereris, non ilium cura quietis 
Abstrahere inde potest : sed opaca f usus in herba 
Spectat inexpleto mendacem lumine formam, 
•440 Perque oculos perit ipse suos. Paulumque levatus, 
Ad circumstantes tendens sua bracchia silvas, 
1 Ecquis, io silvae, crudelius ' inquit ' amavit ? 
Scitis enim et multis latebra opportuna fuistis. 
Ecquem, cum vestrae tot agantur saecula vitae, 

445 Qui sic tabuerit, longo meministis in aevo ? 

Et placet et video : sed quod videoque placetque, 
Non tamen invenio: tantus tenet error amantem. 
Quoque magis doleam, nee nos mare separat ingens, 
Nee via, nee montes, nee clausis moenia portis : 

450 Exigua prohibemur aqua. Cupit ipse teneri : 
Nam quotiens liquidis porreximus oscula lymphis, 
Hie totiens ad me resupino nititur ore. 
Posse putes tangi : minimum est, quod amantibus 

obstat. 
Quisquis es, hue exi ! quid me, puer unice, fallis, 

455 Quove petitus abis ? certe nee forma nee aetas 

Est mea, quam f ugias, et amarunt me quoque nymphae. 
Spem mihi nescio quam vultu promittis amico, 
Cumque ego porrexi tibi bracchia, porrigis ultro : 
Cum risi, arrides : lacrimas quoque saepe notavi 

460 Me lacrimante tuas : nutu quoque signa remittis : 
Et, quantum motu formosi suspicor oris, 
Verba refers, aures non pervenientia nostras — 
Iste ego sum ! sensi ; nee me mea fallit imago. 
Uror amore mei, flammas moveoque feroque. 

465 Quid faciam ? roger, anne rogem ? quid deinde rogabo ? 



METAMORPHOSES 1 1 1 

Quod cupio mecum est : inopem me copia fecit. 

O utinam a nostro secedere corpore possem ! 

Votum in amante novum, vellem quod amamus, abes- 

set! — 
Iamque dolor vires adimit, nee tempora vitae 

470 Longa meae superant, primoque extinguor in aevo. 
Nee mihi mors gravis est, posituro morte dolores : 
Hie, qui diligitur, vellem diuturnior esset. 
Nunc duo Concordes anima moriemur in una.' 
Dixit, et ad speciem rediit male sanus eandem, 

475 Et lacrimis turbavit aquas, obscuraque moto 

Reddita forma lacu est. Quam cum vidisset abire, 
' Quo refugis ? remane, nee me, crudelis, amantem 
Desere ! ' clamavit ' liceat quod tangere non est, 
Aspicere et misero praebere alimenta furori.' 

480 Dumque dolet, summa vestem diduxit ab ora, 
Nudaque marmoreis percussit pectora palmis. 
Pectora traxerunt tenuem percussa ruborem, 
Non aliter quam poma solent, quae Candida parte 
Parte rubent, aut ut variis solet uva racemis 

485 Ducere purpureum, nondum matura, colorem. 
Quae simul aspexit liquefacta rursus in unda, 
Non tulit ulterius : sed ut intabescere flavae 
Igne levi cerae matutinaeque pruinae 
Sole tepente solent, sic attenuatus amore 

490 Liquitur et caeco paulatim carpitur igni. 
Et neque iam color est mixto candore rubori, 
Nee vigor et vires et quae modo visa placebant, 
Nee corpus remanet, quondam quod amaverat Echo. 
Quae tamen ut vidit, quamvis irata memorque, 

495 Indoluit, quotiensque puer miserabilis ' eheu ! ' 
Dixerat, haec resonis iterabat vocibus ' eheu ! ' 
Cumque suos manibus percusserat ille lacertos, 



112 THE WORKS OF OVID 

Haec quoque reddebat sonitum plangoris eundem. 

Ultima vox solitam fuit haec spectantis in undam, 
500 ' Heu frustra dilecte puer ! ' totidemque remisit 

Verba locus ; dictoque vale ' vale ! ' inquit et Echo. 

Ille caput viridi fessum submisit in herba, 

Lumina nox clausit domini mirantia formam. 

Turn quoque se, postquam est inferna sede receptus, 
505 In Stygia spectabat aqua. Planxere sorores 

Naides et sectos fratri posuere capillos ; 

Planxerunt dryades : plangentibus assonat Echo. 

Iamque rogum quassasque faces feretrumque parabant : 

Nusquam corpus erat. Croceum pro corpore florem 
510 Inveniunt foliis medium cingentibus albis. 

[Thus was the seer's fame established. But Pentheus, king of 
Thebes, son of Echion and Agave, the daughter of Cadmus, only 
scoffs at the blind old prophet. The latter warns him that it were bet- 
ter to be blind than, seeing, not to know the fate that shall soon be his 
unless he receives with reverence the advent of the young god Bacchus. 
Now all Greece is ringing with the praises of this young god, and in 
his progress he comes to Thebes. But Pentheus in his madness not only 
himself refuses to acknowledge his divinity, but forbids his subjects 
to do so. He orders the impostor to be brought into his presence 
(511-576). The god comes in disguised as Acoetes, the pilot of the 
ship which brought the infant Bacchus from the island of Naxos. 
Being asked to give an account of himself, he relates how he and his 
sailors had picked up the young Bacchus in their voyage, and how for 
their impiety all but himself had been changed by the god into dol- 
phins. Pentheus is only hardened by this account, and orders his 
prisoner away to torture and death (577-700). The king now deter- 
mines to hunt out the pretended god for himself and visits in per- 
son the slopes of Cithaeron, where the Theban women, his own mother 
and sisters among them, are celebrating the rites of Bacchus. Here 
the women, in their frenzy mistaking him for a wild boar, rend him in 
pieces (701-733).] 



METAMORPHOSES 1 1 3 

Book IV 

[Alcithoe and her sisters, the daughters of Minyas, undeterred by 
the fate of Pentheus, contemn the orgies of Bacchus, and on a day set 
apart for his worship, remain ostentatiously at home, employed in weav- 
ing and spinning. Here, to while away the time, they agree each to 
tell a tale (1-54). 

And the first sister tells the tragic tale of Pyramus and Thisbe.] 

55 ' Pyramus et Thisbe, iuvenum pulcherrimus alter, 
Altera, quas oriens habuit, praelata puellis, 
Contiguas tenuere domos, ubi dicitur altam 
Coctilibus muris cinxisse Semiramis urbem. 
Notitiam primosque gradus vicinia fecit : 

60 Tempore crevit amor. Taedae quoque iure coissent : 
Sed vetuere patres. Quod non potuere vetare, 
Ex aequo captis ardebant mentibus ambo. 
Conscius omnis abest, nutu signisque loquuntur, 
Quoque magis tegitur, tectus magis aestuat ignis. 

65 Fissus erat tenui rima, quam duxerat olim 
Cum fieret, paries domui communis utrique. 
Id vitium nulli per saecula longa notatum — 
Quid non sentit amor ? — primi vidistis amantes, 
Et vocis f ecistis iter ; tutaeque per illud 

70 Murmure blanditiae minimo transire solebant. 

Saepe, ubi constiterant, hinc Thisbe, Pyramus illinc, 
Inque vices fuerat captatus anhelitus oris, 
"Invide" dicebant " paries, quid amantibus obstas? 
Quantum erat, ut sineres toto nos corpore iungi, 

75 Aut hoc si nimium, vel ad oscula danda pateres ! 
Nee sumus ingrati : tibi nos debere f atemur, 
Quod datus est verbis ad arnicas transitus aures." 
Talia diversa nequiquam sede locuti 
Sub noctem dixere vale, partique dedere 

OVID — 8 



114 THE WORKS OF OVID 

80 Oscula quisque suae non pervenientia contra. 
Postera nocturnos aurora removerat ignes, 
Solque pruinosas radiis siccaverat herbas : 
Ad solitum coiere locum. Turn murmure parvo 
Multa prius questi, statuunt, ut nocte silenti 

85 Fallere custodes foribusque excedere temptent, 

Cumque domo exierint, urbis quoque tecta relinquant ; 
Neve sit errandum lato spatientibus arvo, 
Conveniant ad busta Nini, lateantque sub umbra 
Arboris. Arbor ibi niveis uberrima pomis 

90 Ardua morus erat, gelido contermina fonti. 
Pacta placent, et lux tarde discedere visa est. 
Praecipitatur aquis, et aquis nox exit ab isdem. 
Callida per tenebras versato cardine Thisbe 
Egreditur fallitque suos, adopertaque vultum 

95 Pervenit ad tumulum, dictaque sub arbore sedit 
Audacem faciebat amor. Venit ecce recenti 
Caede leaena bourn spumantes oblita rictus, 
Depositura sitim vicini fontis in unda. 
Quam procul ad lunae radios Babylonia Thisbe 

100 Vidit, et obscurum trepido pede fugit in antrum, 
Dumque fugit, tergo velamina lapsa reliquit. 
Ut lea saeva sitim multa compescuit unda, 
Dum redit in silvas, inventos forte sine ipsa 
Ore cruentato tenues laniavit amictus. 

105 Serius egressus vestigia vidit in alto 
Pulvere certa ferae, totoque expalluit ore 
Pyramus. Ut vero vestem quoque sanguine tinctam 
Repperit, "una duos" inquit "nox perdet amantes : 
E quibus ilia fuit longa dignissima vita, 

no Nostra nocens anima est. Ego te, miseranda, peremi, 
In loca plena metus qui iussi nocte venires, 
Nee prior hue veni. Nostrum divellite corpus, 



METAMORPHOSES 1 1 5 

Et scelerata fero consumite viscera morsu, 
O quicumque sub hac habitatis rupe, leones. 

115 Sed timidi est optare necem " — velamina Thisbes 
Tollit, et ad pactae secum fert arboris umbram. 
Utque dedit notae lacrimas, dedit oscula vesti, 
"Accipe nunc" inquit "nostri quoque sanguinis 

haustus ! " 
Quoque erat accinctus, demisit in ilia ferrum, 

120 Nee mora, ferventi moriens e vulnere traxit. 
Ut iacuit resupinus humo, cruor emicat alte : 
Non aliter, quam cum vitiato fistula plumbo 
Scinditur, et tenui stridente foramine longas 
Eiaculatur aquas atque ictibus aera rumpit. 

125 Arborei fetus aspergine caedis in atram 

Vertuntur faciem. Madefactaque sanguine radix 
Puniceo tinguit pendentia mora colore. 
Ecce metu nondum posito, ne fallat amantem, 
Ilia redit, iuvenemque oculis animoque requirit, 

130 Quantaque vitarit narrare pericula gestit. 

Utque locum et rigua cognoscit in arbore formam, 
Sic facit incertam pomi color. Haeret, an haec sit. 
Dum dubitat, tremebunda videt pulsare cruentum 
Membra solum, retroque pedem tulit, oraque buxo 

135 Pallidiora gerens exhorruit aequoris instar, 

Quod tremit, exigua cum summum stringitur aura. 
Sed postquam remorata suos cognovit amores, 
Percutit indignos claro plangore lacertos, 
Et laniata comas amplexaque corpus amatum 

140 Vulnera supplevit lacrimis fletumque cruori 
Miscuit, et gelidis in vultibus oscula figens 
"Pyrame," clamavit "quis te mihi casus ademit ? 
Pyrame, responde : tua te carissima Thisbe 
Nominat. Exaudi, vultusque attolle iacentes ! " 



Il6 THE WORKS OF OVID 

145 Ad nomen Thisbes oculos iam morte gravatos 
Pyramus erexit, visaque recondidit ilia. 
Quae postquam vestemque suam cognovit, et ense 
Vidit ebur vacuum, " tua te manus " inquit " amorque 
Perdidit, infelix. Est et mihi fortis in unum 

150 Hoc manus, est et amor : dabit hie in vulnera vires. 
Persequar exstinctum, letique miserrima dicar 
Causa comesque tui. Quique a me morte revelli 
Heu sola poteras, poteris nee morte revelli. 
Hoc tamen amborum verbis estote rogati, 

15s O multum miseri, meus illiusque parentes, 

Ut quos certus amor, quos hora novissima iunxit, 
Componi tumulo non invideatis eodem. 
At tu, quae ramis arbor miserabile corpus 
Nunc tegis unius, mox es tectura duorum, 

160 Signa tene caedis, pullosque et luctibus aptos 
Semper habe fetus, gemini monumenta cruoris." 
Dixit, et aptato pectus mucrone sub imum 
Incubuit ferro, quod adhuc a caede tepebat. 
Vota tamen tetigere deos, tetigere parentes. 

165 Nam color in porno est, ubi permaturuit, ater : 
Quodque rogis superest, una requiescit in urna.' 

[The second sister tells of the sun god's passion for Leucothoe. 
Her father, hearing of this amour through the information of her 
jealous rival, Clytie, buries Leucothoe alive. Apollo, unable to save 
his mistress, causes to spring from her grave a beautiful incense-bearing 
tree ; while Clytie, scorned by the god, is changed into a heliotrope, 
which ever turns its face towards the sun (167-270). Alcithoe herself 
tells the next tale of how the maid Salmacis and the youth Herma- 
phroditus were changed by the gods into one body (271-388). But 
while the sisters thus beguile the time, the presence and power of 
Bacchus are manifested in that their threads are suddenly changed to 
ivy and vines, and they themselves become bats and seek the darkest 
caves (389-415). 



METAMORPHOSES 117 

The power of Bacchus is now fully acknowledged in Thebes. But 
the boastful pride of his foster mother, Ino, once more arouses Juno's 
hate (416-431). In quest of vengeance she proceeds to the lower 
world to fetch one of the Furies for the destruction of I no's house.] 

Est via declivis funesta nubila taxo, 
Ducit ad infernas per muta silentia sedes. 
Styx nebulas exhalat iners, umbraeque recentes 

435 Descendunt iliac simulacraque functa sepulcris. 
Pallor hiemsque tenent late loca senta. Novique 
Qua sit iter, manes, Stygiam qua ducat ad urbem, 
Ignorant, ubi sit nigri fera regia Ditis. 
Mille capax aditus et apertas undique portas 

440 Urbs habet. Utque fretum de tota flumina terra, 
Sic omnes animas locus accipit ille, nee ulli 
Exiguus populo est, turbamve accedere sentit. 
Errant exsangues sine corpore et ossibus umbrae, 
Parsque forum celebrant, pars imi tecta tyranni, 

445 Pars aliquas artes, antiquae imitamina vitae. 

447 Sustinet ire illuc caelesti sede relicta, 

Tantum odiis iraeque dabat, Saturnia Iuno. 
Quo simul intravit, sacroque a corpore pressum 

450 Ingemuit limen, tria Cerberus extulit ora 
Et tres latratus simul edidit. Ilia sorores 
Nocte vocat genitas, grave et implacabile numen : 
Carceris ante fores clausas adamante sedebant, 
Cumque suis atros pectebant crinibus angues. 

455 Quam simul agnorunt inter caliginis umbras, 
Surrexere deae : sedes Scelerata vocatur. 
Viscera praebebat Tityos lanianda, novemque 
Iugeribus distentus erat. Tibi, Tantale, nullae 
Deprenduntur aquae ; quaeque imminet, effugit arbos. 

460 Aut petis, aut urgues ruiturum, Sisyphe, saxum. 
Volvitur Ixion et se sequiturque fugitque. 



Il8 THE WORKS OF OVID 

Molirique suis letum patruelibus ausae 
Assiduae repetunt quas perdant, Belides undas. 
Quos omnes acie postquam Saturnia torva 

465 Vidit, et ante omnes Ixiona, rursus ab illo 
Sisyphon aspiciens * cur hie e fratribus ' inquit 
' Perpetuas patitur poenas, Athamanta superbum 
Regia dives habet, qui me cum coniuge semper 
Sprevit ? ' Et exponit causas odiique viaeque, 

470 Quidque velit. Quod vellet, erat, ne regia Cadmi 
Staret, et in facinus traherent Athamanta sorores. 
Imperium, promissa, preces confundit in unum, 
Sollicitatque deas. Sic haec Iunone locuta, 
Tisiphone canos, ut erat, turbata capillos 

475 Movit et obstantes reiecit ab ore colubras, 

Atque ita 'non longis opus est ambagious,' inquit 
' Facta puta, quaecumque iubes: inamabile regnum 
Desere, teque refer caeli melioris ad auras.' 
Laeta redit Iuno. Quam caelum intrare parantem 

480 Roratis lustravit aquis Thaumantias Iris. 

[By the Fury's influence Ino's husband, Athamas, is driven mad, the 
king fancying that his wife and sons are a lioness and her whelps. 
The king slays one son, while the mother with her other son, Meli- 
certa, plunges in her flight from a cliff into the sea. She is changed 
by Neptune into a sea divinity, Leucothoe, and Melicerta becomes a 
sea god, Palaemon. Then the Theban matrons, companions of Ino, 
because of their grief at their mistress 1 fate, are changed by Juno into 
stones and birds (481-562). Now Cadmus and his queen, worn with 
age and grief at the misfortunes of their house, fly from Thebes to 
Illyricum, and there, at their own request, are changed to serpents 
(563-603). All Greece now acknowledges the divinity of Bacchus, 
except Acrisius, king of Argos, whose daughter Danae had given birth 
to the Jove-begotten Perseus. Acrisius is at length led to acknowl- 
edge the divinity both of Bacchus and of his grandson Perseus. The 
latter, returning from the conquest of the Gorgons, passes the country 
of Atlas, from whom he claims hospitality. Upon the refusal of this 



METAMORPHOSES 1 1 9 

request, the giant Atlas is changed into a mountain of stone by a 
sight of the Medusa's head which Perseus bears (604-662). 

Perseus, returning past the shores of Ethiopia, sees Andromeda 
chained to a rock and exposed to a monster of the sea, by order of the 
god Ammon. The hero proposes to the maiden's father to rescue her, 
on condition that she be given to him as his wife. The father joyfully 
consents.] 

Clauserat Hippotades aeterno carcere ventos, 
Admonitorque operum caelo clarissimus alto 

665 Lucifer ortus erat. Pennis ligat ille resumptis 
Parte ab utraque pedes, teloque accingitur unco, 
Et liquidum motis talaribus aera nndit. 
Gentibus innumeris circumque infraque relictis 
Aethiopum populos, Cepheaque conspicit arva. 

670 Illic immeritam maternae pendere linguae 
Andromedan poenas immitis iusserat Ammon. 
Quam simul ad duras religatam bracchia cautes 
Vidit Abantiades, — nisi quod levis aura capillos 
Moverat, et tepido manabant lumina fletu, 

675 Marmoreum ratus esset opus — trahit inscius ignes 
Et stupet. Eximiae correptus imagine formae 
Paene suas quatere est oblitus in aere pennas. 
Ut stetit, ' o ' dixit ' non istis digna catenis, 
Sed quibus inter se cupidi iunguntur amantes, 

680 Pande requirenti nomen terraeque tuumque, 
Et cur vincla geras.' Primo silet ilia, nee audet 
Appellare virum virgo ; manibusque modestos 
Celasset vultus, si non religata fuisset. 
Lumina, quod potuit, lacrimis implevit obortis. 

685 Saepius instanti, sua ne delicta fateri 

Nolle videretur, nomen terraeque suumque, 
Quantaque maternae fuerit fiducia formae, 
Indicat. Et nondum memoratis omnibus unda 
Insonuit, veniensque immenso belua ponto 



120 THE WORKS OF OVID 

690 Imminet et latum sub pectore possidet aequor. 
Conclamat virgo. Genitor lugubris et una 
Mater adest, ambo miseri, sed iustius ilia. 
Nee secum auxilium, sed dignos tempore fletus 
Plangoremque ferunt, vinctoque in corpore adhaerent : 

695 Cum sic hospes ait : ' lacrimarum longa manere 

Tempora vos poterunt ; ad opem brevis hora ferendam 

est. 
Hanc ego si peterem Perseus love natus et ilia, 
Quam clausam implevit fecundo Iuppiter auro, 
Gorgonis anguicomae Perseus superator, et alis 

700 Aerias ausus iactatis ire per auras, 

Praeferrer cunctis certe gener. Addere tantis 
Dotibus et meritum, faveant modo numina, tempto. 
Ut mea sit servata mea virtute, paciscor.' 
Accipiunt legem — quis enim dubitaret ? — et orant, 

705 Promittuntque super regnum dotale parentes. 

[Perseus engages in conflict with the monster, and slays him.] 

Ecce velut navis praefixo concita rostro 
Sulcat aquas, iuvenum sudantibus acta lacertis, 
Sic fera dimotis impulsu pectoris undis 
Tantum aberat scopulis, quantum Balearica torto 

710 Funda potest plumbo medii transmittere caeli : 
Cum subito iuvenis pedibus tellure repulsa 
Arduus in nubes abiit. Ut in aequore summo 
Umbra viri visa est, visam fera saevit in umbram 
Utque Iovis praepes, vacuo cum vidit in arvo 

71s Praebentem Phoebo liventia terga draconem, 
Occupat aversum ; neu saeva retorqueat ora, 
Squamigeris avidos figit cervicibus ungues : 
Sic celeri missus praeceps per inane volatu 
Terga ferae pressit, dextroque frementis in armo 



METAMORPHOSES 121 

720 Inachides ferrum curvo tenus abdidit hamo. 
Vulnere laesa gravi modo se sublimis in auras 
Attollit, modo subdit aquis, modo more ferocis 
Versat apri, quern turba canum circumsona terret. 
Ille avidos morsus velocibus effugit alis : 

725 Quaque patent, nunc terga cavis super obsita conchis, 
Nunc laterum costas, nunc qua tenuissima cauda 
Desinit in piscem, falcato verberat ense. 
Belua puniceo mixtos cum sanguine fluctus 
Ore vomit. Maduere graves aspergine pennae ; 

730 Nee bibulis ultra Perseus talaribus ausus 

Credere, conspexit scopulum, qui vertice summo 
Stantibus exstat aquis, operitur ab aequore moto. 
Nixus eo rupisque tenens iuga prima sinistra 
Ter quater exegit repetita per ilia ferrum. 

735 Litora cum plausu clamor superasque deorum 
Implevere domos. Gaudent, generumque salutant 
Auxiliumque domus servatoremque fatentur 
Cassiope Cepheusque pater. Resoluta catenis 
Incedit virgo, pretiumque et causa laboris 

740 Ipse manus hausta victrices abluit unda : 
Anguiferumque caput dura ne laedat harena, 
Mollit humum foliis, natasque sub aequore virgas 
Sternit, et imponit Phorcynidos ora Medusae. 
Virga recens bibulaque etiamnum viva medulla 

745 Vim rapuit monstri, tactuque induruit huius, 
Percepitque novum ramis et fronde rigorem. 
At pelagi nymphae factum mirabile temptant 
Pluribus in virgis, et idem contingere gaudent, 
Seminaque ex illis iterant iactata per undas. 

75° Nunc quoque curaliis eadem natura remansit, 
Duritiam tacto capiunt ut ab aere, quodque 
Vimen in aequore erat, fiat super aequora saxum. 



122 THE WORKS OF OVID 

[Then ensues the wedding of Perseus and Andromeda. During the 
wedding feast the hero tells how he won the Medusa's head (753-803).] 



Book V 

[While the wedding festivities are in progress, Phineus, the brother 
of king Cepheus, to whom Andromeda had been betrothed, breaks into 
the hall at the head of a large band of companions. These fiercely 
attack Perseus, who, with the aid of the courtiers who are friendly to 
him, defends himself as long as possible, and slays many of his foes 
(1-176). 

At last, overwhelmed by numbers, Perseus calls upon his friends to 
avert their gaze, and holds aloft the Gorgon's head. At sight of this, 
his foes one and all turn to statues of stone, in the various postures of 
the fight.] 

Verum ubi virtutem turbae succumbere vidit, 
' Auxilium,' Perseus ' quoniam sic cogitis ipsi,' 
Dixit ' ab hoste petam. Vultus avertite vestros, 

180 Siquis amicus adest ! ' Et Gorgonis extulit ora. 
' Quaere alium, tua quem moveant miracula ' dixit 
Thescelus ; utque manu iaculum f atale parabat 
Mittere, in hoc haesit signum de marmore gestu. 
Proximus huic Ampyx animi plenissima magni 

185 Pectora Lyncidae gladio petit; inque petendo 
Dextera diriguit, nee citra mota nee ultra. 
At Nileus, qui se genitum septemplice Nilo 
Ementitus erat, clipeo quoque numina septem 
Argento partim, partim caelaverat auro, 

190 ' Aspice,' ait * Perseu, nostrae primordia gentis: 
Magna feres tacitas solacia mortis ad umbras, 
A tanto cecidisse viro ' — pars ultima vocis 
In medio suppressa sono est, adapertaque velle 
Ora loqui credas, nee sunt ea pervia verbis. 

195 Increpat hos ' vitio ' que ' animi, non viribus ' inquit 



.METAMORPHOSES 123 

' Gorgoneis torpetis ' Eryx ; ' incurrite mecum 
Et prosternite humi iuvenem magica arma moventem ! ' 
Incursurus erat : tenuit vestigia tellus, 
Immotusque silex armataque mansit imago. 

200 Hi tamen ex merito poenas subiere. Sed unus 
Miles erat Persei, pro quo dum pugnat, Aconteus, 
Gorgone conspecta saxo concrevit oborto. 
Quern ratus Astyages etiamnum vivere, longo 
Ense ferit. Sonuit tinnitibus ensis acutis. 

205 Dum stupet Astyages, naturam traxit eandem 
Marmoreoque manet vultus mirantis in ore. 
Nomina longa mora est media de plebe virorum 
Dicere. Bis centum restabant corpora pugnae, 
Gorgone bis centum riguerunt corpora visa. 

210 Paenitet iniusti tunc denique Phinea belli. 

Sed quid agat ? Simulacra videt diversa figuris, 
Agnoscitque suos, et nomine quemque vocatum 
Poscit opem, credensque parum, sibi proxima tangit 
Corpora : marmor erant. Avertitur, atque ita supplex 

215 Confessasque manus obliquaque bracchia tendens 
'Vincis,' ait 'Perseu: remove tua monstra, tuaeque 
Saxincos vultus, quaecumque ea, tolle Medusae : 
Tolle, precor. Non nos odium regnique cupido 
Compulit ad bellum: pro coniuge movimus arma. 

220 Causa fuit meritis melior tua, tempore nostra. 
Non cessisse piget. Nihil, o fortissime, praeter 
Hanc animam concede mihi: tua cetera sunto.' 
Talia dicenti neque eum, quern voce rogabat, 
Respicere audenti 'quod,' ait 'timidissime Phineu, 

225 Et possum tribuisse et magnum est munus inerti, 
Pone metum, tribuam. Nullo violabere ferro. 
Quin etiam mansura dabo monumenta per aevum ; 
Inque domo soceri semper spectabere nostri, 



124 THE WORKS OF OVID 

Ut mea se sponsi soletur imagine coniunx.' 
230 Dixit, et in partem Phorcynida transtulit illam, 

Ad quam se trepido Phineus obverterat ore. 

Turn quoque conanti sua vertere lumina cervix 

Deriguit, saxoque oculorum induruit umor. 

Sed tamen os timidum vultusque in marmore supplex 
235 Submissaeque manus faciesque obnoxia mansit. 

[Perseus now proceeds to his native city and reinstates his grand- 
sire, Acrisius, upon his throne, which Proetus, the king's brother, had 
usurped (236-248). During all these adventures, Minerva had been 
the companion of Perseus, and his helper. She now leaves him for 
Mt. Helicon, where she is entertained by the Muses. While one of the 
sisters is relating the impiety and punishment of Pyreneus, king of 
Thrace, nine magpies suddenly alight in a tree near at hand, and speak 
with human voices. In answer to Minerva's question as to this wonder, 
the Muses relate how the nine daughters of Pierus, proud of their skill 
in song, had challenged them to a contest in music. The Muses had 
accepted the challenge, with the nymphs as judges. The Pierides sang 
first, taking as their subject the rebellion of the Giants, and the forms 
which the various Gods assumed to escape their rage (250-340). 

Then followed the song of the Muses, which now, at the request of 
Minerva, Calliope rehearses in full. This song, opening in praise of 
Ceres, then describes the arts of Venus by which Pluto is inflamed 
with love for Proserpina, the virgin daughter of Ceres and Jove.] 

' Prima Ceres unco glaebam dimovit aratro, 
Prima dedit fruges alimentaque mitia terris, 
Prima dedit leges : Cereris sunt omnia munus. 
Ilia canenda mihi est. Utinam modo dicere possem 

345 Carmina digna dea : certe dea carmine digna est. 
Vasta Giganteis ingesta est insula membris 
Trinacris, et magnis subiectum molibus urguet 
Aetherias ausum sperare Typhoea sedes. 
Nititur ille quidem, pugnatque resurgere saepe: 

350 Dextra sed Ausonio manus est subiecta Peloro, 
Laeva, Pachyne, tibi: Lilybaeo crura premuntur: 



METAMORPHOSES 125 

Degravat Aetna caput. Sub qua resupinus harenas 
Eiectat, flammamque ferox vomit ore Typhoeus. 
Saepe remoliri luctatur pondera terrae, 

355 Oppidaque et magnos devolvere corpore montes : 
Inde tremit tellus et rex pavet ipse silentum, 
Ne pateat latoque solum retegatur hiatu, 
Immissusque dies trepidantes terreat umbras. 
Hanc metuens cladem tenebrosa sede tyrannus 

360 Exierat, curruque atrorum vectus equorum 
Ambibat Siculae cautus fundamina terrae. 
Postquam exploratum satis est, loca nulla labare, 
Depositique metus, videt hunc Erycina vagantem 
Monte suo residens, natumque amplexa volucrem 

365 " Arma manusque meae, mea, nate, potentia," dixit 
" Ilia, quibus superas omnes, cape tela, Cupido, 
Inque dei pectus celeres molire sagittas, 
Cui triplicis cessit fortuna novissima regni. 
Tu superos ipsumque Iovem, tu numina ponti 

370 Victa domas ipsumque, regit qui numina ponti. 

Tartara quid cessant ? Cur non matrisque tuumque 
Imperium profers ? Agitur pars tertia mundi. 
Et tamen in caelo, quae iam patientia nostra est, 
Spernimur ac mecum vires minuuntur Amoris. 

375 Pallada nonne vides iaculatricemque Dianam 
Abscessisse mihi? Cereris quoque filia virgo, 
Si patiemur, erit: nam spes adfectat easdem. 
At tu pro socio, siqua est ea gratia, regno 
lunge deam patruo." Dixit Venus. Ille pharetram 

380 Solvit et arbitrio matris de mille sagittis 
Unam seposuit, sed qua nee acutior ulla 
Nee minus incerta est, nee quae magis audiat arcus; 
Oppositoque genu curvavit flexile cornum 
Inque cor hamata percussit harundine Ditem. 



126 THE WORKS OF OVID 

[Proserpina, while gathering flowers in the vale of Henna in Sicily, is 
seized by Pluto and taken to his infernal home. The nymph Cyane, 
attempting to stop the god, is changed by him into a fountain.] 

385 Haud procul Hennaeis lacus est a moenibus altae, 
Nomine Pergus, aquae. Non illo plura Caystros 
Carmina cycnorum labentibus audit in undis. 
Silva coronat aquas cingens latus omne, suisque 
Frondibus ut velo Phoebeos submovet ignes. 

390 Frigora dant rami, Tyrios humus umida flores : 
Perpetuum ver est. Quo dum Proserpina luco 
Ludit, et aut violas aut Candida lilia carpit, 
Dumque puellari studio calathosque sinumque 
Implet, et aequales certat superare legendo, 

395 Paene simul visa est dilectaque raptaque Diti: 

Usque adeo est properatus amor. Dea territa maesto 
Et matrem et comites, sed matrem saepius, ore 
Clamat; et tu summa vestem laniarat ab ora, 
Collecti flores tunicis cecidere remissis. 

400 Tantaque simplicitas puerilibus adfuit annis, 
Haec quoque virgineum movit iactura dolorem. 
Raptor agit currus, et nomine quemque vocatos 
Exhortatur equos, quorum per colla iubasque 
Excutit obscura tinctas ferrugine habenas ; 

405 Perque lacus sacros et olentia sulphure fertur 
Stagna Palicorum, rupta ferventia terra, 
Et qua Bacchiadae, bimari gens orta Corintho, 
Inter inaequales posuerunt moenia portus. 
Est medium Cyanes et Pisaeae Arethusae, 

410 Quod coit angustis inclusum cornibus aequor. 

Hie fuit, a cuius stagnum quoque nomine dictum est, 
Inter Sicelidas Cyane celeberrima nymphas, 
Gurgite quae medio summa tenus exstitit alvo, 
Agnovitque deam. " Nee longius ibitis ! " inquit 



METAMORPHOSES 127 

415 " Non potes invitae Cereris gener esse : roganda, 
Non rapienda fuit. Quodsi componere magnis 
Parva mihi fas est, et me dilexit Anapis ; 
Exorata tamen, nee, ut haec, exterrita nupsi." 
Dixit, et in partes diversas bracchia tendens 

420 Obstitit. Haud ultra tenuit Saturnius iram, 
Terribilesque hortatus equos in gurgitis ima 
Contortum valido sceptrum regale lacerto 
Condidit. I eta viam tellus in Tartara fecit 
Et pronos currus medio cratere recepit. 

425 At Cyane raptamque deam contemptaque fontis 
Iura sui maerens, inconsolabile vulnus 
Mente gerit tacita, lacrimisque absumitur omnis : 
Et quarum fuerat magnum modo numen, in illas 
Extenuatur aquas. Molliri membra videres, 

43° Ossa pati flexus, ungues posuisse rigorem : 

Primaque de tota tenuissima quaeque liquescunt, 
Caerulei crines digitique et crura pedesque ; 
Nam brevis in gelidas membris exilibus undas 
Transitus est. Post haec umeri tergusque latusque 

435 Pectoraque in tenues abeunt evanida rivos. 
Denique pro vivo vitiatas sanguine venas 
Lympha subit, restatque nihil, quod prendere possis. 

[Ceres wanders over the earth, night and day, in search of her 
daughter. Stopping at a humble cottage for a draught of water, she 
turns a youth who mocked at her into a lizard (438-461). 

At last, in her wanderings, she comes -to the fountain of Cyane, 
whose waters lift into her view the girdle of her lost daughter. Enraged, 
she lays a curse upon the whole earth, and especially upon Sicily, as 
most responsible for her daughter's loss.] 

Quas dea per terras et quas erraverit undas, 
Dicere longa mora est. Quaerenti defuit orbis. 
Sicaniam repetit : dumque omnia lustrat eundo, 



128 THE WORKS OF OVID 

465 Venit et ad Cyanen. Ea ni mutata fuisset, 
Omnia narrasset. Sed et os et lingua volenti 
Dicere non aderant, nee quo loqueretur, habebat. 
Signa tamen manifesta dedit, notamque parenti 
Illo forte loco delapsam in gurgite sacro 

470 Persephones zonam summis ostendit in undis. 

Quam simul agnovit, tamquam tunc denique raptam 

Scisset, inornatos laniavit diva capillos, 

Et repetita suis percussit pectora palmis. 

Nescit adhuc, ubi sit : terras tamen increpat omnes 

475 Ingratasque vocat nee frugum munere dignas, 
Trinacriam ante alias, in qua vestigia damni 
Repperit. Ergo illic saeva vertentia glaebas 
Fregit aratra manu, parilique irata colonos 
Ruricolasque boves leto dedit, arvaque iussit 

480 Fallere depositum, vitiataque semina fecit. 
Fertilitas terrae latum vulgata per orbem 
Falsa iacet : primis segetes moriuntur in herbis, 
Et modo sol nimius, nimius modo corripit imber ; 
Sideraque ventique nocent, avidaeque volucres 

485 Semina iacta legunt ; lolium tribulique f atigant 
Triticeas messes et inexpugnabile gramen. 

[The nymph Arethusa relates to Ceres how, in gliding under the se 
she saw Proserpina in Hades, now become the wife of Pluto.] 

Turn caput Eleis Alphei'as extulit undis, 
Rorantesque comas a fronte removit ad aures, 
Atque ait " o toto quaesitae virginis orbe 
490 Et frugum genetrix, immensos siste labores, 
Neve tibi fidae violenta irascere terrae. 
Terra nihil meruit, patuitque invita rapinae. 
Nee sum pro patria supplex : hue hospita veni. 
Pisa mihi patria est, et ab Elide ducimus ortus : 



METAMORPHOSES 1 29 

495 Sicaniam peregrina colo. Sed gratior omni 

Haec mihi terra solo est. Hos nunc Arethusa penates, 
Hanc habeo sedem : quam tu, mitissima, serva. 
Mota loco cur sim tantique per aequoris undas 
Advehar Ortygiam, veniet narratibus hora 

500 Tempestiva meis, cum tu curaque levata 
Et vultus melioris eris. Mihi pervia tellus 
Praebet iter, subterque imas ablata cavernas 
Hie caput attollo desuetaque sidera cerno. 
Ergo dum Stygio sub terris gurgite labor, 

505 Visa tua est oculis illic Proserpina nostris : 
Ilia quidem tristis, neque adhuc interrita vultu, 
Sed regina tamen, sed opaci maxima mundi, 
Sed tamen inferni pollens matrona tyranni." 

[Ceres appeals to Jove for their common daughter's release. Jove 
declares that this may be accomplished if, in Hades, Proserpina has 
tasted no food.] 

Mater ad auditas stupuit ceu saxea voces, 
510 Attonitaeque diu similis fuit. Utque dolore 
Pulsa gravi gravis est amentia, curribus oras 
Exit in aetherias. Ibi toto nubila vultu 
Ante Iovem passis stetit invidiosa capillis, 
"Pro" que "rneo veni supplex tibi, Iuppiter," inquit 
515 " Sanguine, proque tuo. Si nulla est gratia matris, 
Nata patrem moveat. Neu sit tibi cura, precamur, 
Vilior illius, quod nostro est edita partu. 
En quaesita diu tandem mihi nata reperta est : 
Si reperire vocas amittere certius, aut si 
520 Scire, ubi sit, reperire vocas. Quod rapta, feremus, 
Dummodo reddat earn. Neque enim praedone marito 
Filia digna tua est — si iam mea filia non est." 
Iuppiter excepit " commune est pignus onusque 



130 THE WORKS OF OVID 

Nata mihi tecum. Sed si modo nomina rebus 
525 Addere vera placet, non hoc iniuria factum, 

Verum amor est. Neque erit nobis gener ille pudori, 
Tu modo, diva, velis. Ut desint cetera, quantum est 
Esse Iovis fratrem ! quid quod non cetera desunt 
Nee cedit nisi sorte mihi. Sed tanta cupido 
530 Si tibi discidii est, repetet Proserpina caelum, 
Lege tamen certa, si nullos contigit illic 
Ore cibos : nam sic Parcarum foedere cautum est." 

[But Proserpina had already eaten seven seeds of a pomegranate, 
and this act was witnessed by Ascalaphus alone. For reporting this he 
is changed by the angry queen of Hades into an owl. In order to 
soothe the grief of Ceres, Jove now decrees that her daughter shall re- 
main one half of the year in Pluto's realm, and the other half upon the 
earth (533-570- 

Ceres, now appeased, begs Arethusa to tell the story of her change 
from a maiden follower of Diana into a fountain. Accordingly the 
nymph relates her tale.] 

Exigit alma Ceres, nata secura recepta, 

Quae tibi causa f ugae, cur sis, Arethusa, sacer f ons ? 

Conticuere undae, quarum dea sustulit alto 

575 Fonte caput, viridesque manu siccata capillos 
Fluminis Elei veteres narravit amores. 
" Pars ego nympharum, quae sunt in Achai'de," dixit 
" Una fui : nee me studiosius altera saltus 
Legit, nee posuit studiosius altera casses. 

580 Sed quamvis formae numquam mihi fama petita est, 
Quamvis fortis eram, formosae nomen habebam. 
Nee mea me facies nimium laudata iuvabat ; 
Quaque aliae gaudere solent, ego rustica dote 
Corporis erubui, crimenque placere putavi. 

585 Lassa revertebar, memini, Stymphalide silva : 

Aestus erat, magnumque labor geminaverat aestum. 



METAMORPHOSES 1 3 1 

Invenio sine vertice aquas, sine murmure eimtes, 
Perspicuas ad humum, per quas numerabilis alte 
Calculus omnis erat, quas tu vix ire putares. 

590 Cana salicta dabant nutritaque populus unda 
Sponte sua natas ripis declivibus umbras. 
Accessi, primumque pedis vestigia tinxi, 
Poplite deinde tenus : neque eo contenta, recingor, 
Molliaque impono salici velamina curvae, 

595 Nudaque mergor aquis. Quas dum ferioque trahoque 
Mille modis labens, excussaque bracchia iacto, 
Nescio quod medio sensi sub gurgite murmur, 
Territaque insisto propioris margine ripae. 
' Quo properas, Arethusa ? ' suis Alpheus ab undis, 

600 ' Quo properas ? ' iterum rauco mihi dixerat ore. 
Sicut eram, fugio sine vestibus : altera vestes 
Ripa meas habuit. Tanto magis instat et ardet. 
Sic ego currebam, sic me ferus ille premebat, 

605 Ut fugere accipitrem penna trepidante columbae, 
Ut solet accipiter trepidas urguere columbas. 
Usque sub Orchomenon Psophidaque Cyllenenque 
Maenaliosque sinus gelidumque Erymanthon et Elin 
Currere sustinui ; nee me velocior ille. 

610 Sed tolerare diu cursus ego, viribus impar, 
Non poteram : longi patiens erat ille laboris. 
Per tamen et campos, per opertos arbore montes, 
Saxa quoque et rupes et qua via nulla, cucurri. 
Sol erat a tergo : vidi praecedere longam 

615 Ante pedes umbram — nisi si timor ilia videbat 
Sed certe sonitusque pedum terrebat, et ingens 
Crinales vittas adflabat anhelitus oris. 
Fessa labore iugae 'feropem, deprendimur,' inquam, 
Armigerae, Dictynna, tuae, cui saepe dedisti 

620 Ferre tuos arcus inclusaque tela pharetra.' 



132 THE WORKS OF OVID 

Mota dea est, spissisque ferens e nubibus unam 
Me super iniecit. Lustrat caligine tectum 
Amnis, et ignarus circum cava nubila quaerit : 
Bisque locum, quo me dea texerat, inscius ambit, 

625 Et bis ' io Arethusa, io Arethusa ! ' vocavit. 

Quid mihi tunc animi miserae fuit ? anne quod agnae 

est, 
Siqua lupos audit circum stabula alta frementes ? 
Aut lepori, qui vepre latens hostilia cernit 
Ora canum, nullosque audet dare corpore motus ? 

630 Non tamen abscedit ; neque enim vestigia cernit 
Longius ulla pedum : servat nubemque locumque. 
Occupat obsessos sudor mihi frigidus artus, 
Caeruleaeque cadunt toto de corpore guttae : 
Quaque pedem movi, manat lacus, eque capillis 

635 Ros cadit ; et citius, quam nunc tibi facta renarro, 
In latices mutor. Sed enim cognoscit amatas 
Amnis aquas, positoque viri, quod sumpserat, ore 
Vertitur in proprias, ut se mihi misceat, undas. 
Delia rupit humum, caecisque ego mersa cavernis 

640 Advehor Ortygiam, quae me, cognomine divae 
Grata meae, superas eduxit prima sub auras." 

[Ceres now flies away in her dragon-drawn car to Athens, where she 
presents her magic car to Triptolemus, giving him seeds and bidding 
him to instruct the nations in the arts of agriculture. In the perform- 
ance of his mission the youth comes to Lyncus, king of Scythia, who 
attempts to assassinate his guest, and is for this act of impiety changed 
into a wolf (642-661). 

Here ends Calliope's story of the contest in song between the Muses 
and the Pierides, at the conclusion of which, they inform Minerva, the 
maidens had been transformed into magpies in punishment of their 
presumption.] 

Finierat dictos e nobis maxima cantus : 
At nymphae vicisse deas Helicona colentes 



METAMORPHOSES 1 33 

Concordi dixere sono. Convicia victae 
665 Cum iacerent, " quoniam " dixit " certamine vobis 
Supplicium meruisse parum est, maledictaque culpae 
Additis, et non est patienta libera nobis, 
Ibimus in poenas, et qua vocat ira, sequemur." 
Rident Emathides, spernuntque minacia verba : 
670 Conataeque loqui et magno clamore protervas 
Intentare manus, pennas exire per ungues 
Aspexere suos, operiri bracchia plumis : 
Alteraque alterius rigido concrescere rostro 
Ora videt, volucresque novas accedere silvis. 
675 Dumque volunt plangi, per bracchia mota levatae 
Aere pendebant, nemorum convicia, picae. 
Nunc quoque in alitibus facundia prisca remansit 
Raucaque garrulitas studiumque immane loquendi.' 



Book VI 

[Minerva, hearing this story of the punishment which the Muses 
had inflicted upon the Pierides for daring to challenge them in song, is 
reminded that her own divinity has been slighted by Arachne, who, 
wonderfully skilled in the arts of the loom, has challenged the goddess 
herself to a contest. This challenge the goddess now accepts, and 
both sit down to their looms. Minerva portrays a council of the twelve 
great gods, each represented with his own proper symbol. In the four 
corners of her web the goddess pictures incidents of warning to those 
who dare to challenge the gods. Arachne in her web pictures the 
various amours of Jove and other gods. She acknowledges herself 
defeated in the contest, and in despair hangs herself to a beam. But 
Minerva changes her into a spider doomed to spin and weave as before 

(1-144)- 

Unwarned by the fate of Arachne, Niobe, daughter of Tantalus and 
queen of Thebes, boasts of her seven sons and seven daughters over 
Latona, the mother of two children only, Apollo and Diana, and forbids 
her country-women to worship Latona.] 



134 THE WORKS OF OVID 

Lydia tota f remit, Phrygiaeque per oppida facti 
Rumor it et magnum sermonibus occupat orbem. 
Ante suos Niobe thalamos cognoverat illam, 
Turn cum Maeoniam virgo Sipylumque colebat : 

150 Nee tamen admonita est poena popularis Arachnes 
Cedere caelitibus, verbisque minoribus uti. 
Multa dabant animos. Sed enim nee coniugis artes 
Nee genus amborum magnique potentia regni 
Sic placuere illi, quamvis ea cuncta placerent, 

155 Ut sua progenies. Et felicissima matrum 
Dicta foret Niobe, si non sibi visa fuisset. 
Nam sata Tiresia venturi praescia Manto 
Per medias fuerat, divino concita motu, 
Vaticinata vias, ' Ismenides, ite frequentes 

160 Et date Latonae Latonigenisque duobus 

Cum prece tura pia, lauroque innectite crinem : 
Ore meo Latona iubet.' Paretur, et omnes 
Thebai'des iussis sua tempora frondibus ornant, 
Turaque dant Sanctis et verba precantia flammis. 

165 Ecce venit comitum Niobe celeberrima turba, 
Vestibus intexto Phrygiis spectabilis auro 
Et, quantum ira sinit, formosa movensque decoro 
Cum capite immissos umerum per utrumque capillos. 
Constitit : utque oculos circumtulit alta superbos, 

170 ' Quis furor, auditos ' inquit i praeponere visis 
Caelestes ? Aut cur colitur Latona per aras, 
Numen adhuc sine ture meum est ? Mihi Tantalus 

auctor, 
Cui licuit soli superorum tangere mensas. 
Plei'adum soror est genetrix mea. Maximus Atlas 

17s Est avus, aetherium qui fert cervicibus axem : 
Iuppiter alter avus. Socero quoque glorior illo. 
Me gentes metuunt Phrygiae, me regia Cadmi 



METAMORPHOSES 1 35 

Sub domina est, fidibusque mei commissa mariti 
Moenia cum populis a meque viroque reguntur. 

1 80 In quamcumque domus adverti lumina partem, 
Immensa spectantur opes. Accedit eodem 
Digna dea facies. Hue natas adice septem 
Et totidem iuvenes, et mox generosque nurusque. 
Quaerite nunc, habeat quam nostra superbia causam, 

185 Nescio quoque audete satam Titanida Coeo 
Latonam praeferre mihi, cui maxima quondam 
Exiguam sedem pariturae terra negavit. 
Nee caelo nee humo nee aquis dea vestra recepta est. 
Exsul erat mundi, donee miserata vagantem 

190 " Hospita tu terris erras, ego " dixit " in undis," 
Instabilemque locum Delos dedit. Ilia duorum, 
Facta parens : uteri pars haec est septima nostri. 
Sum f elix : quis enim neget hoc ? Felixque manebo ; 
Hoc quoque quis dubitet? Tutam me copia fecit. 

195 Maior sum, quam cui possit Fortuna nocere ; 
Multaque ut eripiat, multo mihi plura relinquet. 
Excessere metum mea iam bona. Fingite demi 
Huic aliquid populo natorum posse meorum. 
Non tamen ad numerum redigar spoliata duorum 

200 Latonae turbam : qua quantum distat ab orba ? 
Ite, satis pro prole sacri est ; laurumque capillis 
Ponite.' Deponunt, infectaque sacra relinquunt, 
Quodque licet, tacito venerantur murmure numen. 

[Latona, enraged, seeks out Apollo and Diana and prays them to 
avenge her slighted divinity.] 

Indignata dea est, summoque in vertice Cynthi 
205 Talibus est dictis gemina cum prole locuta : 
1 En ego vestra parens, vobis animosa creatis, 
Et, nisi Iunoni, nulli cessura dearum, 



136 



THE WORKS OF OVID 



An dea sim, dubitor. Perque omnia saecula cultis 
Arceor, o nati, nisi vos succurritis, aris. 

210 Nee dolor hie solus : diro convicia facto 
Tantalis adiecit, vosque est postponere natis 
Ausa suis, et me, quod in ipsam recidat, orbam 
Dixit, et exhibuit linguam scelerata paternam.' 
Adiectura preces erat his Latona relatis : 

215 ' Desine ! ' Phoebus ait ' poenae mora longa querella est.' 
Dixit idem Phoebe. Celerique per aera lapsu 
Contigerant tecti Cadmei'da nubibus arcem. 

[The two gods take their stand near the Theban plain, and slay 
with their arrows, one by one, the seven sons of Niobe, who are exer- 
cising there.] 




The Destruction of the Children of Niobe 

(From a sarcophagus in the Vatican Museum) 

Planus erat lateque patens prope moenia campus, 
Assiduis pulsatus equis, ubi turba rotarum 

220 Duraque mollierat subiectas ungula glaebas. 
Pars ibi de septem genitis Amphione fortes 
Conscendunt in equos, Tyrioque rubentia suco 
Terga premunt, auroque graves moderantur habenas. 
E quibus Ismenos, qui matri sarcina quondam 

225 Prima suae fuerat, dum certum flectit in orbem 
Quadrupedis cursus, spumantiaque ora coercet, 



METAMORPHOSES 1 37 

1 Ei mihi ! ' conclamat, medioque in pectore fixa 
Tela gerit, frenisque manu moriente remissis 
In latus a dextro paulatim defluit armo. 

230 Proximus, audito sonitu per inane pharetrae, 

Frena dabat Sipylus : veluti cum praescius imbris 
Nube fugit visa, pendentiaque undique rector 
Carbasa deducit, ne qua levis effluat aura. 
Frena dabat : dantem non evitable telum 

235 Consequitur, summaque tremens cervice sagitta 
Haesit, et exstabat nudum de gutture ferrum. 
Ille, ut erat, pronus per crura adnisa iubasque 
Volvitur, et calido tellurem sanguine foedat. 
Phaedimus inf elix et aviti nominis heres 

240 Tantalus, ut solito finem imposuere labori 

Transierant ad opus nitidae iuvenale palaestrae : 
Et iam contulerant arto luctantia nexu 
Pectora pectoribus, cum tento concita nervo, 
Sicut erant iuncti, traiecit utrumque sagitta. 

245 Ingemuere simul, simul incurvata dolore 

Membra solo posuere ; simul suprema iacentes 
Lumina versarunt, animam simul exhalarunt. 
Aspicit Alphenor, laniataque pectora plangens 
Advolat, ut gelidos complexibus allevet artus, 

250 Inque pio cadit officio ; nam Delius illi 
Intima fatifero rupit praecordia f erro. 
Quod simul eductum, pars est pulmonis in hamis 
Eruta, cumque anima cruor est effusus in auras. 
At non intonsum simplex Damasichthona vulnus 

255 Afficit. Ictus erat, qua crus esse incipit, et qua 
Mollia nervosus facit internodia poples. 
Dumque manu temptat trahere exitiabile telum, 
Altera per iugulum pennis tenus acta sagitta est. 
Expulit hanc sanguis, seque eiaculatus in altum 



138 THE WORKS OF OVID 

260 Emicat, et longe terebrata prosilit aura. 
Ultimus Ilioneus non profectura precando 
Bracchia sustulerat, ' di ' que ' o communiter omnes,' 
Dixerat, ignarus non omnes esse rogandos, 
1 Parcite ! ' Motus erat, cum iam revocabile telum 

265 Non fuit, arcitenens. Minimo tamen occidit ille 
Vulnere, non alte percusso corde sagitta. 

[Niobe hastens to the scene, and, though grieving over her sons, is 
still impenitent, and again defies Latona, since still her children outnum- 
ber those of the goddess. Then, one by one, her daughters also perish 
by the darts of the hidden archers. The wretched Niobe, now frozen 
in despair, is changed to stone.] 

Fama mali populique dolor lacrimaeque suorum 
Tarn subitae matrem certam fecere ruinae 
Mirantem potuisse, irascentemque, quod ausi 

270 Hoc essent, superi quod tantum iuris haberent. 
Nam pater Amphion ferro per pectus adacto 
Finierat moriens pariter cum luce dolorem. 
Heu quantum haec Niobe Niobe distabat ab ilia, 
Quae modo Latois populum submoverat aris 

275 Et mediam tulerat gressus resupina per urbem, 
Invidiosa suis ; at nunc miseranda vel hosti. 
Corporibus gelidis incumbit, et ordine nullo 
Oscula dispensat natos suprema per omnes. 
A quibus ad caelum liventia bracchia tollens 

280 ' Pascere, crudelis, nostro, Latona, dolore, 
Pascere ' ait, ' satiaque meo tua pectora luctu : 
Corque f erum satia ! ' dixit ' per funera septem 
Efferor. Exsulta, victrixque inimica triumpha. 
Cur autem victrix ? miserae mihi plura supersunt, 

285 Quam tibi felici. Post tot quoque funera vinco.' 
Dixerat, et sonuit contento nervus ab arcu : 
Qui praeter Nioben unam conterruit omnes. 



METAMORPHOSES 1 39 

Ilia malo est audax. Stabant cum vestibus atris 
Ante toros fratrum demisso crine sorores : 

290 E quibus una trahens haerentia viscere tela 
Imposito fratri moribunda relanguit ore : 
Altera solari miseram conata parentem 
Conticuit subito, duplicataque vulnere caeco est : 
Oraque compressit, nisi postquam spiritus ibat. 

295 Haec frustra fugiens collabitur : ilia sorori 
Immoritur : latet haec : illam trepidare videres. 
Sexque datis leto diversaque vulnera passis 
Ultima restabat : quam toto corpore mater, 
Tota veste tegens ' unam minimamque relinque ! 

300 De multis minimam posco ' clamavit 'et unam.' 

Dumque rogat, pro qua rogat, occidit. Orba resedit 
Exanimes inter natos natasque virumque, 
Deriguitque malis. Nullos movet aura capillos, 
In vultu color est sine sanguine, lumina maestis 

305 Stant immota genis : nihil est in imagine vivum. 
Ipsa quoque interius cum duro lingua palato 
Congelat, et venae desistunt posse moveri ; 
Nee flecti cervix nee bracchia reddere motus 
Nee pes ire potest : intra quoque viscera saxum est. 

310 Flet tamen, et validi circumdata turbine venti 
In patriam rapta est. Ibi fixa cacumine montis 
. Liquitur, et lacrimas etiam nunc marmora manant. 

[This terrible event leads to a great revival among men of reverence 
for the gods ; and they relate other instances of punishment of similar 
impiety. One tells how some Lycian peasants had been changed to 
frogs by Latona, because they had refused her a draught of water ; 
another tells how Apollo flayed Marsyas, who had dared to challenge 
the god to a trial of skill in music (31.3-41 1 ) . 

All the neighboring states now send messages of condolence to 
Thebes for the fate that has befallen the royal house. Athens alone, 
being girt with siege, sends no message. Now Tereus, king of Thrace, 



140 THE WORKS OF OVID 

with his own and auxiliary forces, frees Athens from this siege, and for 
his service obtains in marriage Procne, the daughter of King Pandion. 
Carried by her lord to Thrace, the queen longs for her sister Philomela ; 
Tereus undertakes to carry this request to King Pandion, and prevails 
upon him to allow his remaining daughter to visit Thrace. The story 
further relates the horrible crime of Tereus, and his more horrible pun- 
ishment (412-674). Pandion, moreover, in grief for the calamities of 
his house, slays himself, and Erechtheus rules in Athens in his stead. 
One of the daughters of this king, Orithyia by name, is beloved by 
Boreas, and is by this bluff lover carried away against her will. Of 
these parents two winged sons are born, Zethes and Calais, who, when 
they come to manhood, engage among other heroes with Jason in the 
famous Argonautic expedition (675-721).] 



Book VII 

[Now Jason had been sent by Pelias, the usurping king of Iolchos 
in Thessaly, in quest of the golden fleece which was held by King Aeetes 
of Colchis. All the heroes of antiquity flocked to Jason to secure a part 
in this expedition. Through the aid of Minerva a ship for the expedition 
had been built, and this was named from its human designer, the Argo. 

The Argonauts, after many adventures, come to Colchis, and demand 
the golden fleece. This is promised upon the fulfillment by Jason of 
certain terrible labors.] 

Iamque fretum Minyae Pagasaea puppe secabant : 
Perpetuaque trahens inopem sub nocte senectam 
Phineus visus erat, iuvenesque Aquilone creati 
Virgineas volucres miseri senis ore fugarant : 
5 Multaque perpessi claro sub Iasone tandem 
Contigerant rapidas limosi Phasidos undas : 
Dumque adeunt regem Phrixeaque vellera poscunt, 
Usque datur numeris magnorum horrenda laborum. 

[Medea, the daughter of the king, struggles within herself against a 
growing passion.] 

Concipit interea validos Aeetias ignes 



METAMORPHOSES 141 

10 Et luctata diu, postquam ratione furorem 

Vincere non poterat, ' frustra, Medea, repugnas : 
Nescio quis deus obstat; ' ait 'mirumque, nisi hoc est, 
Aut aliquid certe simile huic, quod amare vocatur. 
Nam cur iussa patris nimium mihi dura videntur ? 

15 Sunt quoque dura nimis. Cur, quern modo denique 
vidi, 
Ne pereat, timeo ? Quae tanti causa timoris ? 
Excute virgineo conceptas pectore flammas, 
Si potes, infelix. Si possem, sanior essem. 
Sed gravat invitam nova vis. Aliudque cupido, 

20 Mens aliud suadet. Video meliora proboque, 
Deteriora sequor. Quid in hospite, regia virgo, 
Ureris, et thalamos alieni concipis orbis ? 
Haec quoque terra potest, quod ames, dare. Vivat, 

an ille 
Occidat, in dis est. Vivat tamen : idque precari 

25 Vel sine amore licet. Quid enim commisit Iason ? 
Quern, nisi crudelem, non tangat Iasonis aetas 
Et genus et virtus ? quern non, ut cetera desint, 
Ore movere potest ? Certe mea pectora movit. 
At nisi opem tulero, taurorum adflabitur igne, 

30 Concurretque suae segetis tellure creatis 

Hostibus, aut avido dabitur fera praeda draconi. 
Hoc ego si patiar, turn me de tigride natam, 
Turn ferrum et scopulos gestare in corde fatebor. 
Cur non et specto pereuntem, oculosque videndo 

35 Conscelero ? Cur non tauros exhortor in ilium 
Terrigenasque feros insopitumque draconem ? 
Di meliora velint. Quamquam non ista precanda, 
Sed facienda mihi. Prodamne ego regna parentis, 
Atque ope nescio quis servabitur advena nostra, 

40 Ut per me sospes sine me det lintea ventis, 



142 THE WORKS OF OVID 

Virque sit alterius, poenae Medea relinquar ? 
Si facere hoc, aliamve potest praeponere nobis, 
Occidat ingratus. Sed non is vultus in illo, 
Non ea nobilitas animo est, ea gratia formae, 

45 Ut timeam fraudem meritique oblivia nostri 

Et dabit ante fidem. Cogamque in foedera testes 
Esse deos. Quin tuta times ! Accingere et omnem 
Pelle moram ! Tibi se semper debebit Iason, 
Te face sollemni iunget sibi, perque Pelasgas 

50 Servatrix urbes matrum celebrabere turba. 

Ergo ego germanam fratremque patremque deosque 
Et natale solum, ventis ablata, relinquam ? 
Nempe pater saevus, nempe est mea barbara tellus, 
Frater adhuc inf ans. Stant mecum vota sororis : 

55 Maximus intra me deus est. Non magna relinquam : 
Magna sequar : titulum servatae pubis Achivae, 
Notitiamque loci melioris, et oppida, quorum 
Hie quoque fama viget, cultusque artesque locorum ; 
Quemque ego cum rebus, quas totus possidet orbis, 

60 Aesoniden mutasse velim, quo coniuge felix 
Et dis cara ferar et vertice sidera tangam. 
Quid, quod nescio qui mediis incurrere in undis 
Dicuntur montes, ratibusque inimica Charybdis 
Nunc sorbere fretum, nunc reddere, cinctaque saevis 

65 Scylla rapax canibus Siculo latrare profundo ? 

Nempe tenens quod amo, gremioque in Iasonis haerens 
Per freta longa ferar. Nihil ilium amplexa verebor ; 
Aut, siquid metuam, metuam de coniuge solo. 
Coniugiumne putas, speciosaque nomina culpae 

70 Imponis, Medea, tuae ? quin aspice, quantum 
Aggrediare nefas, et dum licet, effuge crimen.' 
Dixit : et ante oculos rectum pietasque pudorque 
Constiterant, et victa dabat iam terga Cupido. 



METAMORPHOSES 143 

[In the sacred grove she meets the hero, who entreats her assistance 
in his dangerous undertakings, and, on the promise of this, enters into 
a solemn pledge of marriage.] 

Ibat ad antiquas Hecates Perseidos aras, 

75 Quas nemus umbrosum secretaque silva tegebat. 
Et iam fortis erat, pulsusque recesserat ardor : 
Cum videt Aesoniden, exstinctaque rlamma reluxit. 
Erubuere genae, totoque recanduit ore, 
Utque solet ventis alimenta assumere, quaeque 

80 Parva sub inducta latuit scintilla favilla, 
Crescere et in veteres agitata resurgere vires, 
Sic iam lentus amor, iam quern languere putares, 
Ut vidit iuvenem, specie praesentis inarsit. 
Et casu solito formosior Aesone natus 

85 Ilia luce fuit : posses ignoscere amanti. 
Spectat, et in vultu veluti turn denique viso 
Lumina fixa tenet, nee se mortalia demens 
Ora videre putat, nee se declinat ab illo. 
Ut vero coepitque loqui dextramque prehendit 

90 Hospes, et auxilium submissa voce rogavit, 
Promisitque torum, lacrimis ait ilia prof usis : 
' Quid f aciam, video : nee me ignorantia veri 
Decipiet, sed amor. Servabere munere nostro : 
Servatus promissa dato.' Per sacra triformis 

95 Hie deae, lucoque foret quod numen in illo, 
Perque patrem soceri cernentem cuncta futuri, 
Eventusque suos et tanta pericula iurat. 
Creditus accepit cantatas protinus herbas, 
Edidicitque usum, laetusque in tesca recessit. 

[The first labor. Protected by Medea's magic, Jason yokes the 
brazen fire-breathing bulls, and plows the field of Mars.] 

100 Postera depulerat Stellas aurora micantes : 



144 THE WORKS OF OVID 

Conveniunt populi sacrum Mavortis in arvum, 
Consistuntque iugis. Medio rex ipse resedit 
Agmine purpureus sceptroque insignis eburno. 
Ecce adamanteis vulcanum naribus efflant 

ios Aeripedes tauri, tactaeque vaporibus herbae 
Ardent. Utque solent pleni resonare camini, 
Aut ubi terrena silices fornace soluti 
Concipiunt ignem liquidarum aspergine aquarum ; 
Pectora sic intus clausas volventia flammas 

no Gutturaque usta sonant. Tamen illis Aesone natus 
Obvius it. Vertere truces venientis ad ora 
Terribiles vultus praefixaque cornua ferro, 
Pulvereumque solum pede pulsavere bisulco, 
Fumificisque locum mugitibus impleverunt. 

115 Deriguere metu Minyae. Subit ille, nee ignes 
Sentit anhelatos — tantum medicamina possunt — 
Pendulaque audaci mulcet palearia dextra, 
Suppositosque iugo pondus grave cogit aratri 
Ducere et insuetum ferro proscindere campum. 

[The second labor. The hero now sows in the plowed field the 
dragon's teeth, which immediately spring up into a crop of armed 
giants. These attack Jason, but are turned against one another by a 
stone which he, taught by Medea, throws into their midst.] 

120 Mirantur Colchi: Minyae clamoribus augent 
Adiciuntque animos. Galea turn sumit aena 
Vipereos dentes, et aratos spargit in agros. 
Semina mollit humus valido praetincta veneno, 
Et crescunt fiuntque sati nova corpora dentes. 

125 Utque hominis speciem materna sumit in alvo, 
Perque suos intus numeros componitur infans, 
Nee nisi maturus communes exit in auras : 
Sic ubi visceribus gravidae telluris imago 



METAMORPHOSES 145 

Effecta est hominis, feto consurgit in arvo ; 

130 Quodque magis mirum est, simul edita concutit arma. 
Quos ubi viderunt praeacutae cuspidis hastas 
In caput Haemonii iuvenis torquere parantes, 
Demisere metu vultumque animumque Pelasgi. 
Ipsa quoque extimuit, quae tutum fecerat ilium, 

135 Utque peti vidit iuvenem tot ab hostibus unum, 
Palluit et subito sine sanguine f rigida sedit ; 
Neve parum valeant a se data gramina, carmen 
Auxiliare canit, secretasque advocat artes. 
Ille gravem medios silicem iaculatus in hostes 

140 A se depulsum Martem convertit in ipsos. 
Terrigenae pereunt per mutua vulnera fratres, 
Civilique Cadunt acie. Gratantur Achivi, 
Victoremque tenent avidisque amplexibus haerent. 
Tu quoque victorem complecti, barbara, velles ; 

14s Obstitit incepto pudor. At complexa fuisses ; 
Sed te, ne faceres, tenuit reverentia famae. 
Quod licet, aspectu tacito laetaris, agisque 
Carminibus grates et dis auctoribus horum. 

[The third labor. Jason now puts to sleep by Medea's drugs the 
ever-watchful dragon which guards the golden fleece ; he secures the 
prize, and returns to Greece with Medea as his bride.] 

Pervigilem superest herbis sopire draconem. 

150 Qui crista linguisque tribus praesignis et uncis 
Dentibus horrendus custos erat arboris aureae. 
Hunc postquam sparsit Lethaei gramine suci 
Verbaque ter dixit placidos facientia somnos, 
Quae mare turbatum, quae concita flumina sistunt, 

155 Somnus in ignotos oculos sibi venit, et auro 
Heros Aesonius potitur. Spolioque superbus 
Muneris auctorem secum, spolia altera, portans 
Victor Iolciacos tetigit cum coniuge portus. 

OVID — 10 



146 THE WORKS OF OVID 

[Jason, returned to Greece, entreats his wife to restore to youth his 
aged father Aeson, which she does by means of her magic arts.] 

Haemoniae matres pro gnatis dona receptis 

160 Grandaevique ferunt patres, congestaque flamma 
Tura liquefaciunt, inductaque cornibus aurum 
Victima vota litat. Sed abest gratantibus Aeson, 
lam propior leto fessusque senilibus annis. 
Cum sic Aesonides : ' O cui debere salutem 

165 Confiteor, coniunx, quamquam mihi cuncta dedisti, 
Excessitque fidem meritorum summa tuorum : 
Si tamen hoc possunt, — quid enim non carmina 

possunt ? — 
Deme meis annis, et demptos adde parenti.' 
Nee tenuit lacrimas. Mota est pietate rogantis, 

170 Dissimilemque animum subiit Aeeta relictus. 
Nee tamen aff ectus tales conf essa ' quod ' inquit 
1 Excidit ore tuo, coniunx, scelus ? ergo ego cuiquam 
Posse tuae videor spatium transcribere vitae ? 
Nee sinat hoc Hecate, nee tu petis aequa. Sed isto, 

17s Quod petis, experiar maius dare munus, Iason. 
Arte mea soceri longum temptabimus aevum, 
Non annis renovare tuis ; modo diva triformis 
Adiuvet et praesens ingentibus adnuat ausis.' 
Tres aberant noctes, ut cornua tota coirent 

180 Efficerentque orbem. Postquam plenissima fulsit 
Ac solida terras spectavit imagine luna, 
Egreditur tectis vestes induta recinctas, 
Nuda pedem, nudos umeros infusa capillis, 
Fertque vagos mediae per muta silentia noctis 

185 Incomitata gradus. Homines volucresque ferasque 
Solverat alta quies : nullo cum murmure saepes, 
Immotaeque silent frondes ; silet umidus aer : 
Sidera sola micant. Ad quae sua bracchia tendens 



METAMORPHOSES 1 47 

Ter se convertit, ter sumptis flumine crinem 

190 Irroravit aquis, ternisque ululatibus ora 
Solvit, et in dura summisso poplite terra 
' Nox ' ait ' arcanis ndissima, quaeque diurnis 
Aurea cum luna succeditis ignibus, astra, 
Tuque triceps Hecate, quae coeptis conscia nostris 

195 Adiutrixque venis cantusque artesque magorum, 
Quaeque magos, Tellus, pollentibus instruis herbis, 
Auraeque et venti montesque amnesque lacusque, 
Dique omnes nemorum, dique omnes noctis adeste : 
Quorum ope, cum volui, ripis mirantibus amnes 

200 In fontes rediere suos, concussaque sisto, 
Stantia concutio cantu freta, nubila pello 
Nubilaque induco, ventos abigoque vocoque, 
Vipereas rumpo verbis et carmine fauces, 
Vivaque saxa sua convulsaque robora terra 

205 Et silvas moveo, iubeoque tremescere montes 
Et mugire solum, manesque exire sepulcris. 
Te quoque, Luna, traho, quamvis Temesaea labores 
Aera tuos minuant : currus quoque carmine nostro 
Pallet avi ; pallet nostris Aurora venenis. 

210 Vos mihi taurorum flammas hebetastis, et unco 
Impatiens oneris collum pressistis aratro. 
Vos serpentigenis in se fera bella dedistis, 
Custodemque rudem somni sopistis, et aurum 
Vindice decepto Graias misistis in urbes. 

215 Nunc opus est sucis, per quos renovata senectus 
In florem redeat, primosque recolligat annos. 
Et dabitis. Neque enim micuerunt sidera frustra, 
Nee frustra volucrum tractus cervice draconum 
Currus adest.' Aderat demissus ab aethere currus. 

220 Quo simul ascendit, frenataque colla draconum 
Permulsit, manibusque leves agitavit habenas, 



148 THE WORKS OF OVID 

Sublimis rapitur, subiectaque Thessala Tempe 
Dispirit, et Threces regionibus applicat angues ; 
Et quas Ossa tulit, quas altum Pelion herbas, 

225 Othrys quas Pindusque et Pindo maior Olympus, 
Perspicit, et placitas partim radice revellit, 
Partim succidit curvamine falcis aenae. 
Multa quoque Apidani placuerunt gramina ripis, 
Multa quoque Amphrysi; neque eras immunis, Enipeu 

230 Nee non Peneus, nee non Sperchei'des undae 
Contribuere aliquid, iuncosaque litora Boebes. 
Carpsit et Euboi'ca vivax Anthedone gramen, 
Nondum mutato vulgatum corpore Glauci. 
Et iam nona dies curru pennisque draconum 

235 Nonaque nox omnes lustrantem viderat agros, 

Cum rediit. Neque erant tacti, nisi odore, dracones, 
Et tamen annosae pellem posuere senectae. 
Constitit adveniens citra limenque foresque, 
Et tantum caelo tegitur : refugitque viriles 

240 Contactus. Statuitque aras e caespite binas, 
Dexteriore Hecates, ast laeva parte Iuventae. 
Has ubi verbenis silvaque incinxit agresti, 
Haud procul egesta scrobibus tellure duabus 
Sacra facit, cultrosque in guttura velleris atri 

245 Conicit, et patulas perfundit sanguine fossas. 
Turn super invergens liquidi carchesia bacchi 
Aeneaque invergens tepidi carchesia lactis 
Verba simul fudit, terrenaque numina civit, 
Umbrarumque rogat rapta cum coniuge regem, 

250 Ne properent artus anima fraudare senili. 

Quos ubi placavit precibusque et murmure longo, 
Aesonis effetum proferri corpus ad auras 
Iussit, et in plenos resolutum carmine somnos 
Exanimi similem stratis porrexit in herbis. 



METAMORPHOSES 149 

255 Hinc procul Aesoniden, procul hinc iubet ire ministros, 
Et monet arcanis oculos removere profanos. 
Diffugiunt iussi. Passis Medea capillis 
Bacchantum ritu flagrantes circuit aras, 
Multifidasque faces in fossa sanguinis atra 

260 Tinguit, et infectas geminis accendit in aris : 

Terque senem flamma, ter aqua, ter sulphure lustrat 
Interea validum posito medicamen aeno 
Fervet et exsultat spumisque tumentibus albet. 
Illic Haemonia radices valle resectas 

265 Seminaque floresque et sucos incoquit acres. 
Adicit extremo lapides oriente petitos 
Et quas Oceani refluum mare lavit, harenas ; 
Addit et exceptas luna pernocte pruinas 
Et strigis infames ipsis cum carnibus alas, 

270 Inque virum soliti vultus mutare ferinos 
Ambigui prosecta lupi ; nee defuit illic 
Squamea Cinyphii tenuis membrana chelydri 
Vivacisque iecur cervi, quibus insuper addit 
Ora caputque novem cornicis saecula passae. 

275 His et mille aliis postquam sine nomine rebus 
Propositum instruxit remorari Tartara munus, 
Arenti ramo iampridem mitis olivae 
Omnia confudit summisque immiscuit ima. 
Ecce vetus calido versatus stipes aeno 

280 Fit viridis primo, nee longo tempore frondes 
Induit, et subito gravidis oneratur olivis. 
At quacumque cavo spumas eiecit aeno 
Ignis, et in terram guttae cecidere calentes, 
Vernat humus, floresque et mollia pabula surgunt. 

285 Quae simul ac vidit, stricto Medea recludit 
Ense senis iugulum, veteremque exire cruorem 
Passa, replet sucis. Quos postquam combibit Aeson 



150 THE WORKS OF OVID 

Aut ore acceptos aut vulnere, barba comaeque 
Canitie posita nigrum rapuere colorem. 
290 Pulsa fugit macies, abeunt pallorque situsque, 
Adiectoque cavae supplentur corpore rugae, 
Membraque luxuriant. Aeson miratur et olim 
Ante quater denos hunc se reminiscitur annos. 

[Medea, desirous of obtaining vengeance upon Pelias, the uncle of 
Jason, for the wrongs which he had formerly inflicted upon his nephew, 
repairs to the palace of Pelias on the pretense of a quarrel with her 
husband. Here she relates to the daughters of the king how she had 
restored Aeson to youth, and in further proof of her magic power she 
changes an aged ram into a lamb by boiling him in a chaldron of herbs. 
The daughters of Pelias are so influenced by this that, at the instance 
of Medea, they slay their father and present the body to Medea, that 
she may fill it with her life-giving liquors. But Medea has filled her 
chaldron with unpotential herbs, and flees away to Corinth, leaving 
Pelias unrestored to youth or life (294-349). At Corinth she finds 
her husband Jason wedded to the daughter of Creon. She avenges 
herself for this wrong by burning up her rival in a magic wedding 
robe, which consumes not only the bride, but her father and his whole 
house. Then she slays her children in Jason's sight, and again fleeing 
in her magic chariot, goes to Athens, where she is married to Aegeus, 
the king. Here she is foiled in an attempt to poison Theseus, the 
king's new-found son, and is driven from the realm of Aegeus (350- 
424). A grand festival is held in honor of Theseus, and all his mighty 
deeds of valor are recounted (425-452). 

But now Minos, king of Crete, declares war upon Athens to avenge 
the death of his son Androgeos, who had been slain, through the 
treachery of Aegeus, by the bull of Marathon. He seeks and obtains 
the alliance of many neighboring island princes ; his suit is rejected, 
however, by Aeacus, king of the Myrmidons, on the ground of a close 
alliance already existing with the Athenians (453-489). Soon after 
Cephalus, an ambassador from Athens, is entertained at the court of 
Aeacus, where the monarch relates how his kingdom had been depopu- 
lated by a pestilence sent by Juno upon the island because it bore the 
name of her hated rival Aegina, and how at his prayer, Jove had turned 
a swarm of ants into men, and thus had repeopled his realm (490-660). 



METAMORPHOSES 151 

Cephalus in return relates adventures of his own, and the sad death 
of his wife, Procris. Aeacus now intrusts his two sons with bands of 
soldiers to Cephalus and the Athenian cause (661-865).] 

Book VIII 

[Minos, in the prosecution of the war, now invests Megara, where 
the aged Nisus is king. The siege for six months remains doubt- 
ful. During this time Scylla, the king's daughter, daily viewing the 
war from a high tower, conceives a passion for Minos, the hostile king. 
She longs to go to him, and even at the price of her country's liberty 
buy his favor. She is even willing at last to steal the purple lock from 
her father's head, upon the possession of which depends the king's life 
and the safety of his city. When night comes, the princess steals into 
her father's chamber, cuts off the fatal lock, and hastens out of the city 
to the camp of Minos ; she reveals to him what she has done, begging 
only his love in return. The king, in righteous indignation, scorns the 
impious princess, and after securing his dominion over Megara, starts 
on his return to Crete. Scylla, from the shore, passionately upbraids 
him, and leaping into the sea succeeds in reaching the receding vessels. 
Here she is suddenly attacked by a swooping hawk, into which Nisus 
has been changed, and is herself changed on the instant into a lark 
(1-151). 

The remainder of the story of Minos and the Athenians is very 
much condensed : how Minos, to conceal the shame of his house, has 
a labyrinth constructed by Daedalus the Athenian, in which is hidden 
the Minotaur ; how to this monster a yearly tribute of youths and 
maidens, exacted from the Athenians, is presented ; how Theseus, by 
the aid of Ariadne, the daughter of Minos, slays the Minotaur, and 
flees with the princess, but afterwards deserts her ; how she is beloved 
by Bacchus and set as a constellation in the sky (152-182). Daedalus, 
meanwhile, and his son Icarus, imprisoned in Crete, escape on wings 
constructed by the father. Icarus perishes through too ambitious 
flight, but Daedalus holds on his way and reaches Sicily (183-259). 
Theseus on the death of his father, now succeeds to the throne of 
Athens, and his fame fills the whole land. He is next summoned with 
all the great heroes of Greece to Aetolia to assist in the hunt of the 
Calydonian boar, which Diana, in punishment for the neglect of her 
worship by Oeneus, the king of Aetolia, had sent to ravage the country. 



152 



THE WORKS OF OVID 



Among the others comes Atalanta, the maiden huntress, who is the 
first to wound the boar. After many incidents, Meleager, the king's 
son, and leader in the chase, slays the boar, and cutting off his head 
presents it to Atalanta, on the ground that she has been the first to 
wound the beast. Meleager's two maternal uncles dispute this award, 
and in the quarrel are both slain by their nephew (260-444). Upon 
learning of this disaster to her brothers, Althaea, Meleager's mother, 
in grief and rage casts into the fire the brand upon the preservation of 
which the continuation of her son's life depends. There is a mighty 
struggle in Althaea's heart between maternal and sisterly affection. 
With the death of Meleager, the royal house of Aetolia falls in ruins, 
and Diana's vengeance is appeased (445-546). 




The Calydonian Hunt 

(From a sarcophagus in the Capitoline Museum) 



Theseus, having borne his part in the Calydonian hunt, now directs 
his way to Athens, but is stopped on the way and entertained by the 
river god Acheloiis, who relates how in rage at a slight put upon his 
divinity he had turned five naiads into islands, and how Neptune had 
turned another nymph into a rock (547-610). 

One of the guests here expresses his scepticism as to these meta- 
morphoses, and even as to the very existence of the gods themselves. 
In reply old Lelex tells the beautiful story of Philemon and Baucis, 
who entertained Jupiter and Mercury unawares. These gods, pleased 
with the piety of the aged pair, after granting them many blessings in 
life, gave them a common death, and transformed them into trees.] 



METAMORPHOSES I 5 3 

Amnis ab his tacuit. Factum mirabile cunctos 
Moverat. Irridet credentes, utque deorum 
Spretor erat mentisque ferox Ixione natus, 
' Ficta refers, nimiumque putas, Acheloe, potentes 

615 Esse deos,' dixit 'si dant adimuntque figuras.' 
Obstipuere omnes, nee talia dicta probarunt ; 
Ante omnesque Lelex, animo maturus et aevo, 
Sic ait : ' immensa est finemque potentia caeli 
Non habet, et quicquid superi voluere, peractum est. 

620 Quoque minus dubites, tiliae contermina quercus 
Collibus est Phrygiis, modico circumdata muro : 
Ipse locum vidi ; nam me Pelopeia Pittheus 
Misit in arva, suo quondam regnata parenti. 
Haud procul hinc stagnum est, tellus habitabilis olim, 

625 Nunc celebres mergis fulicisque palustribus undae. 
Iuppiter hue specie mortali, cumque parente 
Venit Atlantiades positis caducifer alis. 
Mille domos adiere, locum requiemque petentes : 
Mille domos clausere serae. Tamen una recepit, 

630 Parva quidem, stipulis et canna tecta palustri : 
Sed pia Baucis anus parilique aetate Philemon 
Ilia sunt annis iuncti iuvenalibus, ilia 
Consenuere casa ; paupertatemque fatendo 
Effecere levem nee iniqua mente ferendo. 

635 Nee refert, dominos illic, famulosne requiras : 
Tota domus duo sunt, idem parentque iubentque. 
Ergo ubi caelicolae placitos titigere penates, 
Summissoque humiles intrarunt vertice postes, 
Membra senex posito iussit relevare sedili, 

640 Quo superiniecit textum rude sedula Baucis. 
Inde foco tepidum cinerem dimovit et ignes 
Suscitat hesternos foliisque et cortice sicco 
Nutrit et ad flammas anima producit anili, 



154 THE WORKS OF OVID 

Multifidasque faces ramaliaque arida tecto 

645 Detulit et minuit, parvoque admovit aeno. 
Quodque suus coniunx riguo collegerat horto, 
Truncat holus foliis. Furca levat ille bicorni 
Sordida terga suis nigro pendentia tigno, 
Servatoque diu resecat de tergore partem 

650 Exiguam, sectamque domat ferventibus undis. 
Interea medias fallunt sermonibus horas, 

655 Concutiuntque torum de molli fluminis ulva 
Impositum lecto, sponda pedibusque salignis. 
Vestibus hunc velant, quas non nisi tempore festo 
Sternere consuerant : sed et haec vilisque vetusque 
Vestis erat, lecto non indignanda saligno. 

660 Accubuere dei. Mensam succincta tremensque 
Ponit anus. Mensae sed erat pes tertius impar : 
Testa parem fecit. Quae postquam subdita clivum 
Sustulit, aequatam mentae tersere virentes. 
Ponitur hie bicolor sincerae baca Minervae, 

665 Conditaque in liquida corna autumnalia faece, 
Intibaque et radix et lactis massa coacti, 
Ovaque non acri leviter versata favilla, 
Omnia fictilibus. Post haec caelatus eodem 
Sistitur argento crater f abricataque fago 

670 Pocula, qua cava sunt, fiaventibus inlita ceris. 
Parva mora est, epulasque foci misere calentes, 
Nee longae rursus referuntur vina senectae, 
Dantque locum mensis paulum seducta secundis. 
Hie nux, hie mixta est rugosis carica palmis 

675 Prunaque et in patulis redolentia mala canistris 
Et de purpureis collectae vitibus uvae. 
Candidus in medio favus est. Super omnia vultus 
Accessere boni nee iners pauperque voluntas. 
Interea totiens haustum cratera repleri 



METAMORPHOSES 1 55 

680 Sponte sua, per seque vident succrescere vina : 
Attoniti novitate pavent, manibusque supinis 
Concipiunt Baucisque preces timidusque Philemon, 
Et veniam dapibus nullisque paratibus orant. 
Unicus anser erat, minimae custodia villae, 

685 Quern dis hosptibus domini mactare parabant. 
Ille celer penna tardos aetate fatigat, 
Eluditque diu, tandemque est visus ad ipsos 
Confugisse deos. Superi vetuere necari : 
" Di " que " sumus, meritasque luet vicinia poenas 

690 Impia; " dixerunt "vobis immunibus huius 

Esse mali dabitur. Modo vestra relinquite tecta 
Ac nostros comitate gradus et in ardua montis 
Ite simul." Parent ambo, baculisque levati 
Nituntur longo vestigia ponere clivo. 

695 Tantum aberant summo, quantum semel ire sagitta 
Missa potest : flexere oculos, et mersa palude 
Cetera prospiciunt, tantum sua tecta manere. 
Dumque ea mirantur, dum deflent fata suorum, 
Ilia vetus, dominis etiam casa parva duobus 

700 Vertitur in templum : furcas subiere columnae, 
Stramina flavescunt aurataque tecta videntur, 
Caelataeque fores, adopertaque marmore tellus. 
Talia turn placido Saturnius edidit ore : 
" Dicite, iuste senex et femina coniuge iusto 

705 Digna, quid optetis." Cum Baucide pauca locutus, 
Iudicium superis aperit commune Philemon : 
" Esse sacerdotes delubraque vestra tueri 
Poscimus ; et quoniam Concordes egimus annos, 
Auferat hora duos eadem, nee coniugis umquam 

710 Busta meae videam, neu sim tumulandus ab ilia." 
Vota fides sequitur. Templi tutela fuere, 
Donee vita data est. Annis aevoque soluti 



156 THE WORKS OF OVID 

Ante gradus sacros cum starent forte locique 
Navarent curas, frondere Philemona Baucis, 

715 Baucida conspexit senior frondere Philemon. 
Iamque super geminos crescente cacumine vultus 
Mutua, dum licuit, reddebant dicta "vale" que 
"O coniunx" dixere simul, simul abdita texit 
Ora frutex. Ostendit adhuc Cibyrei'us illic 

720 Incola de gemino vicinos corpore truncos. 

Haec mihi non vani, neque erat cur fallere vellent, 
Narravere senes. Equidem pendentia vidi 
Serta super ramos, ponensque recentia dixi 
" Cura pii dis sunt, et qui coluere, coluntur." : 

[After the story of Philemon and Baucis. Acheloiis tells of the various 
changes of Proteus ; of the impiety of Erisichthon, who scoffed at the 
worship of Ceres and cut down her sacred grove, for which the goddess 
had afflicted him with unappeasable hunger. Acheloiis then relates 
the various transformations of Erisichthon^ daughter, and explains 
what forms he himself is able to assume. He ends his story with 
a groan at the memory of certain unhappy experiences of his own 

(725-884).] 

Book IX 

[Theseus asks Acheloiis to tell the cause of his grief. Thereupon the 
god relates his contest with Hercules, his rival for the hand of De'ianira, 
daughter of Oeneus, king of Aetolia. They long strive in their own 
proper shapes, but the advantage is with Hercules.] 

Quae gemitus truncaeque deo Neptunius heros 
Causa rogat frontis. Cum sic Calydonius amnis 
Coepit, inornatos redimitus harundine crines : 
' Triste petis munus. Quis enim sua proelia victus 
5 Commemorare velit ? Ref eram tamen ordine. Nee 
tarn 
Turpe fuit vinci, quam contendisse decorum est ; 



METAMORPHOSES 1 57 

Magnaque dat nobis tantus solacia victor. 
Nomine siqua suo tandem pervenit ad aures 
Dei'anira tuas — quondam pulcherrima virgo 

10 Multorumque fuit spes invidiosa procorum. 
Cum quibus ut soceri domus est intrata petiti, 
" Accipe me generum," dixi " Parthaone nate : " 
Dixit et Alcides. Alii cessere duobus. 
Ille Iovem socerum dare se, famamque laborum, 

15 Et superata suae referebat iussa novercae. 

Contra ego "turpe deum mortali cedere : " dixi — 
Nondum erat ille deus — " regem me cernis aquarum 
Cursibus obliquis inter tua regna fluentum. 
Nee gener externis hospes tibi missus ab oris, 

20 Sed popularis ero et rerum pars una tuarum. 
Tantum ne noceat, quod me nee regia Iuno 
Odit, et omnis abest iussorum poena laborum. 
Nam, quo te iactas, Alcmena nate, creatum, 
Iuppiter aut falsus pater est, aut crimine verus. 

25 Matris adulterio patrem petis. Elige, fictum 
Esse Iovem malis, an te per dedecus ortum." 
Talia dicentem iamdudum lumine torvo 
Spectat, et accensae non fortiter imperat irae, 
Verbaque tot reddit : " Melior mihi dextera lingua. 

30 Dummodo pugnando superem, tu vince loquendo," 
Congrediturque ferox. Puduit modo. magna locutum 
Cedere : reieci viridem de corpore vestem, 
Bracchiaque opposui, tenuique a pectore varas 
In statione manus et pugnae membra paravi. 

35 Ille cavis hausto spargit me pulvere palmis, 
Inque vicem fulvae tactu flavescit harenae. 
Et modo cervicem, modo crura micantia captat, 
Aut captare putes, omnique a parte lacessit. 
Me mea defendit gravitas: frustraque petebar ; 



158 THE WORKS OF OVID 

40 Haud secus ac moles, magno quam murmure fluctus 
Oppugnant ; manet ilia, suoque est pondere tuta. 
Digredimur paulum, rursusque ad bella coimus, 
Inque gradu stetimus, certi non cedere ; eratque 
Cum pede pes iunctus, totoque ego pectore pronus 

45 Et digitos digitis et frontem fronte premebam. 
Non aliter vidi fortes concurrere tauros, 
Cum pretium pugnae toto nitidissima saltu 
Expetitur coniunx : spectant armenta paventque 
Nescia, quem maneat tanti victoria regni. 

50 Ter sine profectu voluit nitentia contra 
Reicere Alcides a se mea pectora : quarto 
Excutit amplexus, adductaque bracchia solvit, 
Impulsumque manu — certum est mihi vera fateri — 
Protinus avertit, tergoque onerosus inhaesit. 

55 Siqua fides, — neque enim ficta mihi gloria voce 
Quaeritur — imposito pressus mihi monte videbar. 
Vix tamen inserui sudore fluentia multo 
Bracchia, vix solvi duros a pectore nexus. 
Instat anhelanti, prohibetque resumere vires, 

60 Et cervice mea potitur. Turn denique tellus 
Pressa genu nostro est, et harenas ore momordi. 

[Acheloiis now has recourse to magic, changing first into a snake 
then into a bull ; but he is conquered in these disguises also.] 

Inferior virtute, meas divertor ad artes, 
Elaborque viro longum formatus in anguem. 
Qui postquam flexos sinuavi corpus in orbes, 
65 Cumque f ero movi linguam stridore bisulcam, 
Risit, et inludens nostras Tirynthius artes 
" Cunarum labor est angues superare mearum," 
Dixit " et ut vincas alios, Acheloe, dracones, 
Pars quota Lernaeae serpens eris unus echidnae ? 



METAMORPHOSES 1 59 

70 Vulneribus fecunda suis erat ilia, nee ullum 
De centum numero caput est impune recisum, 
Quin gemino cervix herede valentior esset. 
Hanc ego ramosam natis e caede colubris 
Crescentemque malo domui, domitamque reclusi. 

75 Quid fore te credas, f alsum qui versus in anguem 
Arm a aliena moves ? Quern forma precaria celat ? " 
Dixerat, et summo digitorum vincula collo 
Inicit : angebar, ceu guttura forcipe pressus, 
Pollicibusque meas pugnabam evellere fauces. 

80 Sic quoque devicto restabat tertia tauri 

Forma trucis. Tauro mutatus membra rebello. 
Induit ille toris a laeva parte lacertos, 
Admissumque trahens sequitur, depressaque dura 
Cornua figit humo, meque alta sternit harena. 

85 Nee satis hoc fuerat : rigidum fera dextera cornu 
Dum tenet, infregit, truncaque a fronte revellit. 
Naides hoc, pomis et odoro flore repletum, 
Sacrarunt; divesque meo Bona Copia cornu est.' 
Dixerat : et nymphe ritu succincta Dianae, 

90 Una ministrarum, fusis utrimque capillis, 
Incessit totumque tulit praedivite cornu 
Autumnum et mensas, felicia poma, secundas. 
Lux subit ; et primo feriente cacumina sole 
Discedunt iuvenes. Neque enim, dum flumina pacem 

95 Et placidos habeant lapsus, totaeque residant, 
Opperiuntur, aquae. Vultus Achelous agrestes 
Et lacerum cornu mediis caput abdidit undis. 

[The victorious Hercules journeys homeward with his bride. Com- 
ing to a swollen stream, he intrusts Deianira to the Centaur Nessus to 
carry across the stream, while he himself precedes. Nessus proves 
false to his charge, and is shot by the poisoned arrows of Hercules. 
The dying centaur, plotting revenge, presents to Deianira his tunic 



160 THE WORKS OF OVID 

dyed with his own life blood, which is now tainted with the Lernaean 
poison from the darts of Hercules. This tunic, he assures her, will 
have the power to recall her husband's affections should he ever prove 
faithless to her (98-133). 

Now many years have passed, and Deianira hears a rumor that Her- 
cules is smitten by the charms of Iole, a captive maiden. She believes 
the rumor, and, in a fit of jealousy, sends the poisoned tunic to her hus- 
band, who puts it on in the midst of a sacrifice of thanksgiving to Jove. 
As soon as the virulence of the poison is aroused by the heat, Hercules 
is seized with fearful sufferings.] 

Longa fuit medii mora temporis : actaque magni 

135 Herculis implerant terras odiumque novercae. 
Victor ab Oechalia Cenaeo sacra parabat 
Vota Iovi, cum fama loquax praecessit ad aures, 
Deianira, tuas, quae veris addere falsa 
Gaudet, et e minimo sua per mendacia crescit, 

140 Amphitryoniaden Ioles ardore teneri. 

Credit amans, venerisque novae perterrita fama 
Indulsit primo lacrimis, fiendoque dolorem 
Diffudit miseranda suum. Mox deinde ' quid autem 
Flemus ? ' ait ' paelex lacrimis laetabitur istis. 

145 Quae quoniam adveniet, properandum aliquidque 
novandum est, 
Dum licet, et nondum thalamos tenet altera nostros. 
Conquerar, an sileam ? Repetam Calydona, morerne ? 
Excedam tectis ? an, si nihil amplius, obstem ? 
Quid si me, Meleagre, tuam memor esse sororem 

150 Forte paro facinus, quantumque iniuria possit 
Femineusque dolor, iugulata paelice testor ? ' 
Incursus animus varios habet. Omnibus illis 
Praetulit imbutam Nesseo sanguine vestem 
Mittere, quae vires defecto reddat amori. 

155 Ignaroque Lichae, quid tradat, nescia, luctus 
Ipsa suos tradit. Blandisque miserrima verbis, 



METAMORPHOSES l6l 

Dona det ilia viro, mandat. Capit inscius heros, 
Induiturque umeris Lernaeae virus echidnae. 
Tura dabat primis et verba precantia flammis, 

160 Vinaque marmoreas patera fundebat in aras : 
Incaluit vis ilia mali, resolutaque flammis 
Herculeos abiit late diffusa per artus. 
Dum potuit, solita gemitum virtute repressit. 
Victa malis postquam est patientia, reppulit aras, 

165 Implevitque suis nemorosum vocibus Oeten. 
Nee mora, letiferam conatur scindere vestem : 
Qua trahitur, trahit ilia cutem, foedumque relatu, 
Aut haeret membris frustra temptata revelli, 
Aut laceros artus et grandia detegit ossa. 

170 Ipse cruor, gelido ceu quondam lamina candens 
Tincta lacu, stridit coquiturque ardente veneno. 
Nee modus est, sorbent avidae praecordia flammae, 
Caeruleusque fluit toto de corpore sudor, 
Ambustique sonant nervi, caecaque medullis 

175 Tabe liquefactis tendens ad sidera palmas 

1 Cladibus,' exclamat ' Saturnia, pascere nostris : 
Pascere, et hanc pestem specta, crudelis, ab alto, 
Corque ferum satia. Vel si miserandus et hosti, 
Hoc est, si tibi sum, diris cruciatibus aegram 

180 Invisamque animam natamque laboribus aufer. 

Mors mihi munus erit. Decet haec dare dona novercam 
Ergo ego foedantem peregrino templa cruore 
Busirin domui ? saevoque alimenta parentis 
Antaeo eripui ? nee me pastoris Hiberi 

185 Forma triplex, nee forma triplex tua, Cerbere, movit ? 
Vosne, manus, validi pressistis cornua tauri ? 
Vestrum opus Elis habet, vestrum Stymphalides undae, 
Partheniumque nemus ? vestra virtute relatus 
Thermodontiaco caelatus balteus auro, 



162 THE WORKS OF OVID 

190 Pomaque ab insomni concustodita dracone ? 
Nee mihi Centauri potuere resistere, nee mi 
Arcadiae vastator aper ? nee profuit hydrae 
Crescere per damnum geminasque resumere vires ? 
Quid, cum Thracis equos humano sanguine pingues 

195 Plenaque corporibus laceris praesepia vidi, 
Visaque deieci, dominumque ipsosque peremi ? 
His elisa iacet moles Nemeaea lacertis : 
Hac caelum cervice tuli. Defessa iubendo est 
Saeva Iovis coniunx : ego sum indefessus agendo. 

200 Sed nova pestis adest, cui nee virtute resisti 
Nee telis armisque potest. Pulmonibus errat 
Ignis edax imis, perque omnes pascitur artus. 
At valet Eurystheus ! et sunt, qui credere possint 
Esse deos ? ' Dixit, perque altum saucius Oeten 

205 Haud aliter graditur, quam si venabula taurus 
Corpore fixa gerat, factique refugerit auctor. 
Saepe ilium gemitus edentem, saepe frementem, 
Saepe retemptantem totas refringere vestes 
Sternentemque trabes irascentemque videres 

210 Montibus aut patrio tendentem bracchia caelo. 

[Hercules, in his madness, hurls Lychas, the bearer of the fatal 
tunic, into the sea; the youth is changed into a rock (211-229). 

The apotheosis of Hercules. The hero builds a mighty pyre on 
Mount Oete, and, after consigning his bow and arrows to his friend 
Philoctetes, mounts the pyre and bids his friend apply the torch. 
Meanwhile, in a council of the gods, it is decided that the long-suffer- 
ing hero shall be enrolled among their number and have a place in 
heaven. It is elsewhere related that Deianira hanged herself through 
remorse.] 

At tu, Iovis inclita proles, 

230 Arboribus caesis, quas ardua gesserat Oete, 

Inque pyram structis arcum pharetramque capacem 
Regnaque visuras iterum Troiana sagittas 



METAMORPHOSES 163 

Ferre iubes Poeante satum, quo flamma ministro 
Subdita. Dumque avidis comprenditur ignibus agger, 

23s Congeriem silvae Nemeaeo vellere summam 
Sternis, et imposita clavae cervice recumbis, 
Haud alio vultu, quam si conviva iaceres 
Inter plena meri redimitus pocula sertis. 
Iamque valens et in omne latus diffusa sonabat, 

240 Securosque artus contemptoremque petebat 
Flamma suum. Timuere dei pro vindice terrae. 
Quos ita, sensit enim, laeto Saturnius ore 
Iuppiter alloquitur : ' nostra est timor iste voluptas, 
O superi, totoque libens mihi pectore grator, 

245 Quod memoris populi dicor rectorque paterque 
Et mea progenies vestro quoque tuta favore est. 
Nam quamquam ipsius datur hoc immanibus actis, 
Obligor ipse tamen. Sed enim nee pectora vano 
Fida metu paveant. Istas ne, spernite flammas ! 

250 Omnia qui vicit, vincet, quos cernitis, ignes ; 
Nee nisi materna vulcanum parte potentem 
Sentiet. Aeternum est a me quod traxit, et expers 
Atque immune necis, nullaque domabile flamma. 
Idque ego defunctum terra caelestibus oris 

255 Accipiam, cunctisque meum laetabile factum 
Dis fore confido. Siquis tamen Hercule, siquis 
Forte deo doliturus erit, data praemia nolet, 
Sed meruisse dari sciet, invitusque probabit.' 
Assensere dei. Coniunx quoque regia visa est 

260 Cetera non duro, duro tamen ultima vultu 
Dicta tulisse Iovis, seque indoluisse notatam. 
Interea quodcumque fuit populabile flammae, 
Mulciber abstulerat : nee cognoscenda remansit 
Herculis effigies, nee quicquam ab imagine ductum 

265 Matris habet, tantumque Iovis vestigia servat. 



164 THE WORKS OF OVID 

Utque novus serpens posita cum pelle senecta 
Luxuriare solet, squamaque virere recenti : 
Sic ubi mortales Tirynthius exuit artus, 
Parte sui meliore viget, maiorque videri 
270 Coepit et augusta fieri gravitate verendus. 

Quem pater omnipotens inter cava nubila raptum 
Quadriiugo curru radiantibus intulit astris. 

[Iole, by Hercules' command, had been espoused to Hyllus, the hero's 
eldest son. After the death of Hercules, his mother Alcmena relates to 
Iole the story of the birth of her great son, and of the hostility of Juno, 
who changed her servant maid Galanthis, because of her fidelity to her 
mistress, into a weasel (273-323). Iole then relates how the nymph 
Dryope was changed into a tree by the angry deities of the woods 
because she picked a twig from the sacred lotus tree (324-393) . While 
they are lamenting these sad chances, Iolaus suddenly appears among 
them in renewed youth, which Hebe, the goddess of eternal youth, had 
bestowed upon him at the request of Hercules (394-417). Over this 
event a great clamor arises among the gods for a like favor for those 
mortals whom they love. But Jove forbids the gift of immortality to 
be given to any but those to whom the fates have decreed it. He cites 
Aeacus, Rhadamanthus, and Minos (418-438) as mortals whom he 
would if he could restore to youth. Now Minos, in the prime of his 
power, had driven Miletus forth from Crete, who fled to Asia and 
there founded the town that bears his name. Here Miletus had a son 
and a daughter, Caunus and Byblis. The latter, filled with an unnatu- 
ral love for Caunus is, in her despair, converted by the nymphs into a 
fountain (439-665). This story suggests the wonder of Crete, the 
metamorphosis of the maiden Iphis into a youth, whose union with 
Ianthe was honored by the presence of Venus, Juno, and Hymen, the 
god of marriage (666-797).] 



Book X 

[Hymen proceeds from Crete to Thrace to solemnize the nuptials of 
Orpheus and Eurydice. But the unfortunate bride is stung by a ser- 
pent and dies. Orpheus seeks her in the land of shades with the help 



METAMORPHOSES 165 

of his lyre alone. By his sweet strains he wins the sympathy of all the 
spirit world, and even of the king and queen of Hades, who grant him 
his request that his wife return to earth with him, upon the one condi- 
tion that he does not look back until he has regained the earth. This 
condition he fails to fulfill, and again Eurydice is lost to him.] 

Inde per immensum croceo velatus amictu 
Aethera digreditur, Ciconumque Hymenaeus ad oras 
Tendit, et Orphea nequiquam voce vocatur. 
Affuit ille quidem, sed nee sollemnia verba 
5 Nee laetos vultus nee felix attulit omen. 
Fax quoque, quam tenuit, lacrimoso stridula fumo 
Usque fuit, nullosque invenit motibus ignes. 
Exitus auspicio gravior. Nam nupta per herbas 
Dum nova naiadum turba comitata vagatur, 

10 Occidit in talum serpentis dente recepto. 

Quam satis ad superas postquam Rhodopei'us auras 
Deflevit vates, ne non temptaret et umbras, 
Ad Styga Taenaria est ausus descendere porta : 
Perque leves populos simulacraque functa sepulcro 

15 Persephonen adiit inamoenaque regna tenentem 
Umbrarum dominum. Pulsisque ad carmina nervis 
Sic ait : ' O positi sub terra numina mundi, 
In quern recidimus, quicquid mortale creamur : 
Si licet, et falsi positis ambagibus oris 

20 Vera loqui sinitis, non hue, ut opaca viderem 
Tartara, descendi ; nee uti villosa colubris 
Terna Medusaei vincirem guttura monstri. 
Causa viae coniunx, in quam calcata venenum 
Vipera diffudit, crescentesque abstulit annos. 

25 Posse pati volui, nee me temptasse negabo : 

Vicit Amor. Supera deus hie bene notus in ora est : 
An sit et hie, dubito ; sed et hie tamen auguror esse, 
Famaque si veteris non est mentita rapinae, 



166 THE WORKS OF OVID 

Vos quoque iunxit amor. Per ego haec loca plena 
timoris, 

30 Per Chaos hoc ingens vastique silentia regni, 
Eurydices, oro, properata retexite fata. 
Omnia debentur vobis, paulumque morati 
Serius aut citius sedem properamus ad imam. 
Tendimus hue omnes, haec est domus ultima, vosque 

35 Humani generis longissima regna tenetis. 

Haec quoque, cum iustos matura peregerit annos, 
Iuris erit vestri : pro munere poscimus usum. 
Quod si fata negant veniam pro coniuge, certum est 
Nolle redire mihi : leto gaudete duorum.' 

40 Talia dicentem nervosque ad verba moventem 
Exsangues flebant animae : nee Tantalus undam 
Captavit refugam, stupuitque Ixionis orbis, 
Nee carpsere iecur volucres, urnisque vacarunt 
Belides, inque tuo sedisti, Sisyphe, saxo. 

45 Tunc primum lacrimis victarum carmine fama est 
Eumenidum maduisse genas. Nee regia coniunx 
Sustinet oranti, nee qui regit ima, negare : 
Eurydicenque vocant. Umbras erat ilia recentes 
Inter, et incessit passu de vulnere tardo. 

50 Hanc simul et legem Rhodopeius accipit Orpheus, 
Ne flectat retro sua lumina, donee Avernas 
Exierit valles ; aut irrita dona f utura. 
Carpitur acclivis per muta silentia trames, 
Arduus, obscurus, caligine densus opaca. 

ss Nee procul afuerunt telluris margine summae : 
Hie, ne deficeret, metuens, avidusque videndi, 
Flexit amans oculos : et protinus ilia relapsa est, 
Bracchiaque intendens prendique et prendere certus 
Nil nisi cedentes infelix arripit auras. 

60 Iamque iterum moriens non est de coniuge quicquam 



METAMORPHOSES 167 

Questa suo : quid enim nisi se quereretur amatam ? 
Supremumque vale, quod iam vix auribus ille 
Acciperet, dixit, revolutaque rursus eodem est. 

[In despair at his second loss, Orpheus now disdains all woman- 
kind and retires to the woody slopes of Rhodope and Haemus, where 
he consoles himself upon the lyre. To these sweet strains all the 
trees of the forest throng around him to listen. Among these is the 
cypress, into which had been changed the youth Cyparissus, who 
pined away with grief because he had accidentally killed a favorite stag 
(64-142). Orpheus, in protracted song, relates how the beautiful 
youth Hyacinthus, beloved by Apollo, was accidentally slain by that 
god during a game of quoits, and was changed by the grieving god 
into the flower that bears his name (143-219) ; how Venus changed the 
Cerastae to oxen because of their desecration of the rites of hospitality 
(220-242) ; how Pygmalion, a celebrated artist, became enamored of a 
beautiful statue which he had made, and at his prayer Venus infused 
the breath of life into the ivory figure (243-297) ; how Venus herself 
was smitten with the charms of the beautiful youth Adonis, whom she 
warned against the savage wild beasts. For his entertainment she told 
him the story of the swift-footed maiden Atalanta, who put all her lovers 
to the test of a foot race with her, adding the condition that the unsuc- 
cessful competitors should be slain. The youth Hippomenes, by the 
use of the golden apples which Venus taught him, won the race, and so 
the maiden for his promised bride. These two, however, for polluting 
the sacred temple of Cybele, were changed by that goddess into lions, 
and tamed to draw her car. Adonis, unmindful of the warnings of 
Venus, attacked a savage wild boar, by which he was slain. The sorrow- 
ing goddess, in memory of him, caused the anemone to spring from 
his blood (503-739)-] 

Book XI 

[As Orpheus thus sings to the enchanted woods, the Thracian 
women roving through the mountain in a bacchanalian revel espy him, 
and in their madness, calling him the despiser of their sex, tear him in 
pieces (1-66). Bacchus, offended by their wanton cruelty, changes 
them all into trees, and deserts their land. He selects for his favored 
haunts the mountains of Lydia. Here, pleased with the hospitality of 



168 THE WORKS OF OVID 

King Midas toward his foster father Silenus, the god promises to grant 
whatever boon Midas may ask (i-ioi). 

The foolish king prays that all which he touches may turn to gold. 
Returning to his palace, he is delighted to find that his prayer has been 
granted, and only realizes that he has attained a curse instead of bless- 
ing when he attempts to eat and drink. In his despair he prays again 
to Bacchus, who bids him bathe in the head waters of the river Pac- 
tolus, and thus be free from the fatal gift.] 




The Drunken Silenus in a Procession of Bacchanals 

(From a sarcophagus in the National Museum at Naples) 

Ille, male usurus donis, ait ' effice quicquid 
Corpore contigero fulvum vertatur in aurum.' 
Adnuit optatis, nocituraque munera solvit 

105 Liber, et indoluit, quod non meliora petisset. 
Laetus abit gaudetque malo Berecyntius heros : 
Pollicitique fidem tangendo singula temptat. 
Vixque sibi credens, non alta fronde virentem 
Ilice detraxit virgam : virga aurea facta est. 

no Tollit humo saxum : saxum quoque palluit auro. 
Contigit et glaebam : contactu glaeba potenti 
Massa fit. Arentes Cereris decerpsit aristas : 
Aurea messis erat. Demptum tenet arbore pomum. 
Hesperidas donasse putes. Si postibus altis 

ns Admovit digitos, postes radiare videntur. 
Ille etiam liquidis palmas ubi laverat undis, 
Unda fluens palmis Danaen eludere posset. 
Vix spes ipse suas animo capit, aurea fingens 
Omnia. Gaudenti mensas posuere ministri 



METAMORPHOSES 169 

120 Exstructas dapibus nee tostae frugis egentes : 
Turn vero, sive ille sua Cerealia dextra 
Munera contigerat, Cerealia dona rigebant ; 
Sive dapes avido convellere dente parabat, 
Lamina fulva dapes, admoto dente, premebat. 

125 Miscuerat puris auctorem muneris undis : 
Fusile per rictus aurum fluitare videres. 
Attonitus novitate mali, divesque miserque, 
Effugere optat opes et quae modo voverat, odit. 
Copia nulla famem relevat ; sitis arida guttur 

130 Urit, et inviso meritus torquetur ab auro. 

Ad caelumque manus et splendida bracchia tollens 
' Da veniam, Lenaee pater ! peccavimus ; ' inquit 
' Sed miserere, precor, speciosoque eripe damno.' 
Mite deum numen Bacchus peccasse fatentem 

135 Restituit, factique fide data munera solvit. 
' Neve male optato maneas circumlitus auro, 
Vade ' ait ' ad magnis vicinum Sardibus amnem, 
Perque iugum montis labentibus obvius undis 
Carpe viam, donee venias ad fluminis ortus ; 

140 Spumigeroque tuum fonti, qua plurimus exit, 
Subde caput, corpusque simul, simul elue crimen.' 
Rex iussae succedit aquae. Vis aurea tinxit 
Flumen, et humano de corpore cessit in amnem. 
Nunc quoque iam veteris percepto semine venae 

145 Arva rigent auro madidis pallentia glaebis. 

[But Midas 1 foolish character remains unchanged. Being one of 
the judges at a contest of musical skill between Pan and Apollo, he 
takes the side of Pan. Apollo, in disgust, causes a pair of ass's ears to 
grow from Midas' head.] 

Ille, perosus opes, silvas et rura colebat, 
Panaque montanis habitantem semper in antris. 
Pingue sed ingenium mansit ; nocituraque, ut ante, 



170 THE WORKS OF OVID 

Rursus erant domino stolidae praecordia mentis. 

150 Nam freta prospiciens late riget arduus alto 
Tmolus in ascensu, clivoque extensus utroque 
Sardibus hinc, illinc parvis finitur Hypaepis. 
Pan ibi dum teneris iactat sua carmina nymphis 
Et leve cerata modulatur harundine carmen, 

155 Ausus Apollineos prae se contemnere cantus, 
ludice sub Tmolo certamen venit ad impar. 
Monte suo senior iudex consedit, et aures 
Liberat arboribus ; quercu coma caerula tantum 
Cingitur, et pendent circum cava tempora glandes. 

160 Isque deum pecoris spectans ' in iudice ' dixit 

' Nulla mora est.' Calamis agrestibus insonat ille : 
Barbaricoque Midan — aderat nam forte canenti — 
Carmine delenit. Post hunc sacer ora retorsit 
Tmolus ad os Phoebi ; vultum sua silva secuta est. 

165 Ille caput flavum lauro Parnaside vinctus 
Verrit humum Tyrio saturata murice palla : 
Instrictamque fidem gemmis et dentibus Indis 
Sustinet a laeva : tenuit manus altera plectrum. 
Artificis status ipse fuit. Turn stamina docto 

170 Pollice sollicitat, quorum dulcedine captus 

Pana iubet Tmolus citharae summittere cannas. 
Iudicium sanctique placet sententia montis 
Omnibus. Arguitur tamen atque iniusta vocatur 
Unius sermone Midae. Nee Delius aures 

175 Humanam stolidas patitur retinere figuram : 

Sed trahit in spatium, villisque albentibus implet, 
Instabilesque imas facit et dat posse moveri. 
Cetera sunt hominis : partem damnatur in unam, 
Induiturque aures lente gradientis aselli. 

180 Ille quidem celare cupit, turpique pudore 
Tempora purpureis temptat velare tiaris. 



METAMORPHOSES 1 7 1 

Sed solitus longos ferro resecare capillos 

Viderat hoc famulus. Qui cum nee prodere visum 

Dedecus auderet, cupiens efferre sub auras, 

185 Nee posset reticere tamen, secedit, humumque 
Effodit, et, domini quales aspexerit aures, 
Voce ref ert parva, terraeque immurmurat haustae ; 
Indiciumque suae vocis tellure regesta 
Obruit, et scrobibus tacitus discedit opertis. 

190 Creber harundinibus tremulis ibi surgere lucus 
Coepit, et, ut primum pleno maturuit anno, 
Prodidit agricolam : leni nam motus ab austro 
Obruta verba refert, dominique coarguit aures. 

[Apollo now goes to the neighborhood of the Hellespont, where he 
and Neptune engage to build the walls of Troy for King Leomedon for 
a certain reward. But when the work is done the king refuses to per- 
form his part. For this, the land is deluged and a sea-monster is sent 
to ravage the country. The king has promised his daughter Hesione 
to the one who will rescue her from the monster, to whom she has been 
destined as an expiatory offering. She is rescued by Hercules, but' the 
reward is again denied, and Hercules, with the assistance of the brothers 
Telamon and Peleus, sacks Troy in revenge. Hesione is given by the 
victorious hero to Telamon ; for Peleus had already obtained the god- 
dess Thetis for his bride (194-220). 

This goddess had been assigned to Peleus as a reward for his virtu- 
ous life. After his pursuit of her through the many changes which she 
assumed in her endeavors to escape him, she finally yielded to his suit, 
and of this union was Achilles born (221-265). 

But Peleus 1 happiness was not destined to continue. Having by 
accident slain his brother Phocus, he is driven from his native land. 
He comes first to Trachinia, where Ceyx and Alcyone rule. Ceyx 
relates how his brother Daedalion had been changed into a hawk while 
in the act of throwing himself from a cliff through grief at his daughter 
Chione's death. A wolf now ravages the herds of Ceyx, and the mon- 
ster is, at the prayer of Peleus, changed into marble. Peleus comes next 
to Magnesia, where he is cleansed from the stain of his crime by Acastus 
(266-409). 



172 THE WORKS OF OVID 

Ceyx journeys by sea, against the urgent solicitation of Alcyone, to 
consult the oracle. During this voyage a terrible storm arises, and 
Ceyx is drowned. Juno, in pity for Alcyone, requires the god Somnus 
to send a dream to the queen which shall inform her of her husband's 
death. Accordingly, Morpheus, assuming the form of the dead Ceyx, 
presents himself before Alcyone, and reveals to her the disaster which 
has happened to her husband. The gods, pitying her grief, change 
both her and her husband to halcyons, the harbingers of calm weather 
(410-748). 

An old man, seeing these birds in the air, is reminded of how Aesacus, 
a son of Priam, king of Troy, throwing himself into the sea because of 
his grief for his dead mistress, was changed into a cormorant (749- 
795)-] 

Book XII 

[Priam mourns Aesacus as dead, and all his sons join his mourning 
except Paris. He, by his impious deed, has brought upon Troy the 
avenging wrath of all Greece ; and even now the hostile fleet lies at 
Aulis ready to sail. But first the winds must be appeased by the sacri- 
fice of Iphigenia.] 

Nescius adsumptis Priamus pater Aesacon alis 
Vivere, lugebat. Tumulo quoque nomen habenti 
Inferias dederat cum fratribus Hector inanes. 
Defuit officio Paridis praesentia tristi, 

5 Postmodo qui rapta longum cum coniuge bellum 
Attulit in patriam, coniurataeque sequuntur 
Mille rates gentisque simul commune Pelasgae. 
Nee dilata foret vindicta, nisi aequora saevi 
Invia fecissent venti, Boeotaque tellus 

10 Aulide piscosa puppes tenuisset ituras. 

Hie patrio de more Iovi cum sacra parassent, 
Ut vetus accensis incanduit ignibus ara, 
Serpere caeruleum Danai videre draconem 
In platanum, coeptis quae stabat proxima sacris. 

15 Nidus erat volucrum bis quattuor arbore summa, 



METAMORPHOSES 1 73 

Quas simul et matrem circum sua damna volantem 
Corripuit serpens avidoque abscondidit ore. 
Obstipuere omnes. At veri providus augur 
Thestorides 'vincemus,' ait 'gaudete, Pelasgi. 

20 Troia cadet ; sed erit nostri mora longa laboris ' ; 
Atque novem volucres in belli digerit annos. 
Ille, ut erat, virides amplexus in arbore ramos 
Fit lapis ; et superat serpentis imagine saxum. 
Permanet Aoniis Nereus violentus in undis, 

25 Bellaque non transfert ; et sunt qui parcere Troiae 
Neptunum credant, quia moenia fecerat urbi. 
At non Thestorides. Nee enim nescitve tacetve, 
Sanguine virgineo placandam virginis iram 
Esse deae. Postquam pietatem publica causa, 

30 Rexque patrem vicit, castumque datura cruorem 
Flentibus ante aram stetit Iphigenia ministris, 
Victa dea est, nubemque oculis obiecit, et inter 
Officium turbamque sacri vocesque precantum 
Supposita fertur mutasse Mycenida cerva. 

35 Ergo ubi, qua decuit, lenita est caede Diana, 
Et pariter Phoebes, pariter maris ira recessit, 
Accipiunt ventos a tergo mille carinae, 
Multaque perpessae Phrygia potiuntur harena. 

[Straightway rumor spreads over the world the news of the intended 
attack upon Troy. The Trojans prepare their defense. Protesilaiis, 
the first Greek to land, is slain by Hector. In one of the many battles 
that ensue, Achilles engages with Cycnus, the son of Neptune. Finding 
his foe invulnerable to spear and sword, Achilles at length succeeds 
in strangling him. The fallen hero is changed by Neptune into a 
swan (39-145). These events are succeeded by a truce, during which 
Achilles pays the feast which he had vowed for the death of Cycnus. 
The chiefs discuss their various deeds of arms, and especially Cycnus 1 
fate. Nestor recalls the similar case of Caeneus, who, once a beautiful 
maiden, Caenis, had been ravished by Neptune, and had been at her 



174 THE WORKS OF OVID 

own request changed by the god into a man and made invulnerable 
(146-209). It was at this time that, at the marriage of Pirithoiis, king 
of the Lapithae, with Hippodamia, the famous contest of the centaurs 
with their hosts, the Lapithae occurred. Nestor, who also had been a 
guest at the marriage feast, now recites at great length the story of the 
bloody strife. The part of the invulnerable Caeneus in this fight was 
of especial interest. Many centaurs fell by his hands, but their spears 
and swords were ineffectual against him. He was finally overwhelmed 
by a mass of trees which they heaped upon him, and at the moment of 
his death he was changed into an eagle (210-535). As Nestor finishes 
his tale, Tlepolemus, the descendant of Hercules, chides the old man 
for omitting the deeds of his mighty ancestor. Nestor explains his 
personal reasons for animosity toward Hercules : how the latter had 
devastated his country and slain all of his brothers, one of whom, 
Periclymenus, Neptune had endowed with the power of assuming what- 
ever shape he pleased. Assaulting Hercules in the form of an eagle, 
he was slain by the hero's dart (536-579). 

At the close of Nestor's story, the Greeks withdraw to rest. Mean- 
while, Neptune vows vengeance upon Achilles for the death of his son 
Cycnus. For nine years he remembers his vow, and at last, by the 
aid of Apollo, he secures its fulfillment through an arrow shot by Paris. 
The Greeks, after rendering the dead hero the due funeral honors, 
assemble to listen to the rival claims of Ajax and Ulysses for Achilles' 
armor.] 

580 At deus aequoreas qui cuspide temperat undas, 
In volucrem corpus nati Phaethontida versum 
Mente dolet patria ; saevumque perosus Achillem 
Exercet memores plus quam civiliter iras. 
Iamque fere tracto duo per quinquennia bello 

585 Talibus intonsum compellat Sminthea dictis : 
' O mihi de fratris longe gratissime natis, 
Irrita qui mecum posuisti moenia Troiae, 
Ecquid, ubi has iam iam casuras aspicis arces, 
Ingemis ? aut ecquid tot defendentia muros 

590 Milia caesa doles ? ecquid, ne persequar omnes, 
Hectoras umbra subit circum sua Pergama tracti? 



METAMORPHOSES 



175 



Cum tamen ille ferox belloque cruentior ipso 
Vivit adhuc, operis nostri populator, Achilles. 
Det mihi se, faxo, triplici quid cuspide possim, 

595 Sentiat. At quoniam concurrere comminus hosti 
Non datur, occulta necopinum perde sagitta ! ' 
Adnuit, atque animo pariter patruoque suoque 
Delius indulgens nebula velatus in agmen 
Pervenit Iliacum, mediaque in caede virorum 

600 Rara per ignotos spargentem cernit Achivos 
Tela Parin : fassusque deum, ' quid spicula perdis 
Sanguine plebis ? ' ait. ' Siqua est tibi cura tuorum, 
Vertere in Aeaciden, caesosque ulciscere fratres ! ' 
Dixit, et ostendens sternentem Troica ferro 

605 Corpora Peliden, arcus obvertit in ilium, 
Certaque letifera direxit spicula dextra. 
Quod Priamus gaudere senex post Hectora posset, 
Hoc fuit. Ille igitur tantorum victor, Achille, 
Vinceris a timido Graiae raptore maritae ! 

610 At si femineo fuerat tibi Marte cadendum, 
Thermodontiaca malles cecidisse bipenni. 




A Battle with the Amazons 

(From a sarcophagus in the Vatican Museum) 



176 THE WORKS OF OVID 

lam timor ille Phrygum, decus et tutela Pelasgi 
Nominis, Aeacides, caput insuperabile bello, 
Arserat. Armarat deus idem, idemque cremarat. 

615 lam cinis est ; et de tarn magno restat Achille 

Nescio quid, parvam quod non bene compleat urnam. 
At vivit totum quae gloria compleat orbem. 
Haec illi mensura viro respondet et hac est 
Par sibi Pelides, nee inania Tartara sentit. 

620 Ipse etiam, ut, cuius fuerit, cognoscere possis, 
Bella movet clipeus, deque armis arma feruntur. 
Non ea Tydides, non audet Oileos Aiax, 
Non minor Atrides, non bello maior et aevo 
Poscere, non alii. Solis Telamone creato 

625.Laert.eque fuit tantae fiducia laudis. 

A se Tantalides onus invidiamque removit, 
Argolicosque duces mediis considere castris 
Iussit et arbitrium litis traiecit in omnes. 



Book XIII 

[Ajax, with overweaning boastfulness and unrestrained passion, lays 
claim to the armor. He bases his claim first upon his noble descent, 
being in the third generation from Jove ; second, upon the fact that he 
is next of kin to the dead Achilles ; and finally he compares the cow- 
ardly, underhanded dealings of his rival with his own brave deeds and 
warlike prowess.] 

Consedere duces et vulgi stante corona 
Surgit ad hos clipei dominus septemplicis Aiax ; 
Utque erat impatiens irae, Sigei'a torvo 
Litora respexit classemque in litore vultu, 
5 Intendensque manus ' agimus, pro Iuppiter ! ' inquit 
1 Ante rates causam, et mecum confertur Ulixes ! 
At non Hectoreis dubitavit cedere flammis, 



METAMORPHOSES I J J 

Quas ego sustinui, quas hac a classe fugavi. 
Tutius est igitur fictis contendere verbis, 

io Quam pugnare manu. Sed nee mihi dicere promptum, 
Nee facere est isti : quantumque ego Marte feroci 
Inque acie valeo, tantum valet iste loquendo. 
Nee memoranda tamen vobis mea facta, Pelasgi, 
Esse reor ; vidistis enim. Sua narret Ulixes, 

15 Quae sine teste gerit, quorum nox conscia sola est, 
Praemia magna peti f ateor : sed demit honorem 
Aemulus : Aiaci non est tenuisse superbum, 
Sit licet hoc ingens, quicquid speravit Ulixes. 
Iste tulit pretium iam nunc temptaminis huius, 

20 Quo cum victus erit, mecum certasse feretur. 
Atque ego, si virtus in me dubitabilis esset, 
Nobilitate potens essem ; Telamone creatus, 
Moenia qui forti Troiana sub Hercule cepit, 
Litoraque intravit Pagasea Colcha carina. 

25 Aeacus huic pater est, qui iura silentibus illic 

Reddit, ubi Aeoliden saxum grave Sisyphon urguet. 
Aeacon agnoscit summus prolemque fatetur 
Iuppiter esse suam. Sic ab love tertius Aiax. 
Nee tamen haec series in causam prosit, Achivi, 

30 Si mihi cum magno non est communis Achille. 
Frater erat ; f raterna peto. Quid sanguine cretus 
Sisyphio, furtisque et fraude simillimus illi 
Inserit Aeacidis alienae nomina gentis ? 
An quod in arma prior nulloque sub indice veni, 

35 Arma neganda mihi ? potiorque videbitur ille, 
Ultima qui cepit, detractavitque furore 
Militiam ficto, donee sollertior isto 
Sed sibi inutilior timidi commenta retexit 
Naupliades animi, vitatque traxit in arma ? 

40 Optima num sumat, quia sumere noluit ulla ? 

OVID — 12 



178 THE WORKS OF OVID 

Nos inhonorati et donis patruelibus orbi, 
Obtulimus quia nos ad prima pericula, simus ? 
Atque utinam aut verus furor ille, aut creditus esset, 
Nee comes hie Phrygias umquam venisset ad arces 

45 Hortator scelerum ! non te, Poeantia proles, 
Expositum Lemnos nostro cum crimine haberet : 
Qui nunc, ut memorant, silvestribus abditus antris 
Saxa moves gemitu, Laertiadaeque precaris 
Quae meruit, quae, si di sunt, non vana precaris. 

50 Et nunc ille eadem nobis iuratus in arma, 
Heu ! pars una ducum, quo successore sagittae 
Herculis utuntur, fractus morboque fameque 
Velaturque aliturque avibus, volucresque petendo 
Debita Troianis exercet spicula fatis. 

55 Ille tamen vivit, quia non comitavit Ulixen. 
Mallet et infelix Palamedes esse relictus, 

58 Quern male convicti nimium memor iste furoris 
Prodere rem Danaam finxit, fictumque probavit 

60 Crimen et ostendit, quod iam praefoderat, aurum. 
Ergo aut exsilio vires subduxit Achivis, 
Aut nece. Sic pugnat, sic est metuendus Ulixes. 
Qui licet eloquio fidum quoque Nestora vincat, 
Haud tamen efficiet, desertum ut Nestora crimen 

65 Esse rear nullum : qui cum imploraret Ulixen 
Vulnere tardus equi fessusque senilibus annis, 
Proditus a socio est. Non haec mihi crimina fingi 
Scit bene Tydides, qui nomine saepe vocatum 
Corripuit, trepidoque fugam exprobravit amico. 

70 Aspiciunt oculis superi mortalia iustis : 

En eget auxilio, qui non tulit ; utque reliquit, 
Sic linquendus erat : legem sibi dixerat ipse. 
Conclamat socios. Adsum, videoque trementem 
Pallentemque metu et trepidantem morte futura. 



METAMORPHOSES 1 79 

75 Opposui molem clipei texique iacentem, 

Servavique animam — minimum est hoc laudis — 

inertem. 
Si perstas certare, locum redeamus in ilium : 
Redde hostem vulnusque tuum solitumque timorem, 
Post clipeumque late, et mecum contende sub illo. 

80 At postquam eripui, cui standi vulnera vires 
Non dederant, nullo tardatus vulnere fugit. 
Hector adest, secumque deos in proelia ducit : 
Quaque ruit, non tu tantum terreris, Ulixe, 
Sed fortes etiam : tantum trahit ille timoris. 

85 Hunc ego sanguineae successu caedis ovantem 
Eminus ingenti resupinum pondere fudi : 
Hunc ego poscentem, cum quo concurreret, unus 
Sustinui : sortemque meam vovistis, Achivi, 
Et vestrae valuere preces. Si quaeritis huius 

90 Fortunam pugnae, non sum superatus ab illo. 
Ecce ferunt Troes ferrumque ignemque Iovemque 
In Danaas classes. Ubi nunc facundus Ulixes ? 
Nempe ego mille meo protexi pectore puppes, 
Spem vestri reditus. Date tot pro navibus arma. 

95 Quod si vera licet mihi dicere, quaeritur istis, 

Quam mihi, maior honos, coniunctaque gloria nostra 

est, 
Atque Aiax armis, non Aiaci arma petuntur. 
Conferat his Ithacus Rhesum imbellemque Dolona 
Priamidenque Helenum rapta cum Pallade captum. 
100 Luce nihil gestum, nihil est Diomede remoto. 
Si semel ista datis meritis tarn vilibus arma, 
Dividite, et pars sit maior Diomedis in illis. 
Quo tamen haec Ithaco, qui clam, qui semper inermis 
Rem gerit et furtis incautum decipit hostem ? 
105 Ipse nitor galeae claro radiantis ab auro 



180 THE WORKS OF OVID 

Insidias prodet manifestabitque latentem. 
Sed neque Dulichius sub Achillis casside vertex 
Pondera tanta feret, nee non onerosa gravisque 
Pelias hasta potest imbellibus esse lacertis, 

no Nee clipeus vasti concretus imagine mundi 
Conveniet timidae nataeque ad furta sinistrae 
Debilitaturum quid te petis, improbe, munus ? 
Quod tibi si populi donaverit error Achivi, 
Cur spolieris, erit, non cur metuaris ab hoste ; 

115 Et fuga, qua sola cunctos, timidissime, vincis, 
Tarda futura tibi est gestamina tanta trahenti. 
Adde quod iste tuus, tarn raro proelia passus, 
Integer est clipeus. : nostro, qui tela ferendo 
Mille patet plagis, novus est successor habendus. 

120 Denique, quid verbis opus est ? Spectemur agendo ! 
Arma viri fortis medios mittantur in hostes : 
Inde iubete peti et referentem ornate relatis.' 

[Ulysses next speaks, and with his well ordered words shows the 
superiority of reason and eloquence over brute force. He pleads that 
his gift of speech and shrewdness with which Ajax has taunted him 
may not be considered to his disadvantage, for by it he has often served 
the Greeks. By this he gave Achilles to the war.] 

Finierat Telamone satus ; vulgique secutum 
Ultima murmur erat ; donee Laertius heros 

125 Astitit, atque oculos paulum tellure moratos 
Sustulit ad proceres, exspectatoque resolvit 
Ora sono ; neque abest facundis gratia dictis. 
1 Si mea cum vestris valuissent vota, Pelasgi, 
Non foret ambiguus tanti certaminis heres, 

130 Tuque tuis armis, nos te poteremur, Achille. 

Quern quoniam non aequa mihi vobisque negarunt 
Fata,' — manuque simul veluti lacrimantia tersit 
Lumina — ' quis magno melius succedat Achilli, 



METAMORPHOSES 1 8 1 

Quam per quem magnus Danais successit Achilles ? 
135 Huic modo ne prosit, quod, uti est, hebes esse videtur; 
Neve mihi noceat, quod vobis semper, Achivi, 
Profuit ingenium : meaque haec f acundia, siqua est, 
Quae nunc pro domino, pro vobis saepe locuta est, 
Invidia careat, bona nee sua quisque recuset. 

[He contrasts his own descent with that of Ajax, and refutes the 
latter's claim to be next of kin to Achilles.] 

140 Nam genus et proavos et quae non fecimus ipsi, 
Vix ea nostra voco. Sed enim quia rettulit Aiax 
Esse Iovis pronepos, nostri quoque sanguinis auctor 
Iuppiter est, totidemque gradus distamus ab illo. 
Nam mihi Laertes pater est, Arcesius illi, 

145 Iuppiter huic ; neque in his quisquam damnatus et exsul 
Est quoque per matrem Cyllenius addita nobis 
Altera nobilitas. Deus est in utroque parente. 
Sed neque materno quod sum generosior ortu, 
Nee mihi quod pater est fraterni sanguinis insons, 

150 Proposita arma peto. Meritis expendite causam ; 
Dummodo quod fratres Telamon Peleusque fuerunt 
Aiacis meritum non sit, nee sanguinis ordo, 
Sed virtutis honor spoliis quaeratur in istis. 
Aut si proximitas primusque requiritur heres, 

155 Est genitor Peleus, est Pyrrhus films illi. 

Quis locus Aiaci ? Phthiam haec Scyrumve ferantur 
Nee minus est isto Teucer patruelis Achilli. 
Num petit ille tamen, num si petat, auferat ilia ? 

[Basing his argument upon desert, Ulysses claims as his own all the 
mighty deeds of Achilles, for it was he who sent that hero to the war.] 

Ergo operum quoniam nudum certamen habetur, 
160 Plura quidem feci, quam quae comprendere dictis 



182 THE WORKS OF OVID 

In promptu mihi sit. Rerum tamen ordine ducar. 
Praescia venturi genetrix Nerei'a leti 
Dissimulat cultu natum. Deceperat omnes, 
In quibus Aiacem, sumptae fallacia vestis. 

165 Arma ego femineis animum motura virilem 

Mercibus inserui. Neque adhuc proiecerat heros 
Virgineos habitus, cum parmam hastamque tenenti 
" Nate dea," dixi "tibi se peritura reservant 
Pergama. Quid dubitas ingentem evertere Troiam ? " 

170 Iniecique manum, fortemque ad fortia misi. 

Ergo opera illius mea sunt. Ego Telephon hasta 
Pugnantem domui, victum orantemque refeci. 
Quod Thebae cecidere, meum est. Me credite Lesbon, 
Me Tenedon Chrysenque et Cillan, Apollinis urbes, 

175 Et Scyrum cepisse. Mea concussa putate 
Procubuisse solo Lyrnesia moenia dextra. 
Utque alios taceam, qui saevum perdere posset 
Hectora, nempe dedi. Per me iacet inclitus Hector. 
Illls haec armis, quibus est inventus Achilles, 

180 Arma peto : vivo dederam, post fata reposco. 

[It was by his arguments at Aulis that Agamemnon had been pre- 
vailed upon to yield to fate and sacrifice his daughter to appease the 
winds. He also was the chosen ambassador of the Greeks sent to the 
court of Priam to demand the restoration of Helen.] 

Ut dolor unius Danaos pervenit ad omnes, 
Aulidaque Euboicam complerunt mille carinae, 
Exspectata diu, nulla aut contraria classi 
Flamina erant : duraeque iubent Agamemnona sortes 
185 Immeritam saevae natam mactare Dianae. 
Denegat hoc genitor, divisque irascitur ipsis, 
Atque in rege tamen pater est. Ego mite parentis 
Ingenium verbis ad publica commoda verti. 



METAMORPHOSES 1 83 

Nunc equidem fateor, fassoque ignoscat Atrides : 
i9oDifficilem tenui sub iniquo iudice causam. 
Hunc tamen utilitas populi fraterque datique 
Surama movet sceptri, laudem ut cum sanguine penset. 
Mittor et ad matrem, quae non hortanda, sed astu 
Decipienda fuit. Quo si Telamonius isset, 
19s Orba suis essent etiam nunc lintea ventis. 
Mittor et Iliacas audax orator ad arces, 
Visaque et intrata est altae mihi curia Troiae : 
Plenaque adhuc erat ilia viris. Interritus egi 
Quam mihi mandarat communis Graecia causam, 
200 Accusoque Parin praedamque Helenamque reposco, 
Et moveo Priamum Priamoque Antenora iunctum. 
At Paris et fratres et qui rapuere sub illo, 
Vix tenuere manus — scis hoc,-Menelae ! — nefandas : 
Primaque lux nostri tecum fuit ilia pericli. 

[He recounts his service in restraining the Greeks at the time when 
they, Ajax included, would have returned home leaving Troy untaken ; 
also the daring deeds which, in company with Diomede, he had done.] 

205 Longa referre mora est quae consilioque manuque 

Utiliter feci spatiosi tempore belli. 

Post acies primas urbis se moenibus hostes 

Continuere diu, nee aperti copia Martis 

Ulla fuit : decimo demum pugnavimus anno. 
210 Quid facis interea, qui nil, nisi proelia, nosti ? 

Quis tuus usus erat ? Nam si mea facta requiris, 

Hostibus insidior, fossas munimine cingo, 

Consolor socios, ut longi taedia belli 

Mente ferant placida : doceo, quo simus alendi 
215 Armandique modo ; mittor, quo postulat usus. 

Ecce Iovis monitu, deceptus imagine somni, 

Rex iubet incepti curam dimittere belli. 



1 84 THE WORKS OF OVID 

Ille potest auctore suam defendere vocem. 

Non sinat hoc Aiax, delendaque Pergama poscat, 

220 Quodque potest, pugnet. Cur non remoratur ituros ? 
Cur non arma capit, dat, quod vaga turba sequatur ? 
Non erat hoc nimium numquam nisi magna loquenti. 
Quid quod et ipse fugit ? Vidi, puduitque videre, 
Cum tu terga dares inhonestaque vela parares. 

225 Nee mora, " quid facitis ? Quae vos dementia" dixi 
" Concitat, O socii, captam dimittere Troiam ? 
Quidve domum fertis decimo, nisi dedecus, anno ? " 
Talibus atque aliis, in quae dolor ipse disertum 
Fecerat, aversos profuga de classe reduxi. 

230 Convocat Atrides socios terrore paventes : 

Nee Telamoniades etiam nunc hiscere quicquam 
Audet. At ausus erat reges incessere dictis 
Thersites, etiam per me haud impune, protervis. 
Erigor, et trepidos cives exhortor in hostem, 

235 Amissamque mea virtutem voce repono. 

Tempore ab hoc, quodcumque potest fecisse videri 
Fortiter iste, meum est, qui dantem terga retraxi. 
Denique de Danais quis te laudatve petitve ? 
At sua Tydides mecum communicat acta, 

240 Me probat et socio semper confidit Ulixe. 
Est aliquid, de tot Graiorum milibus unum 
A Diomede legi : nee me sors ire iubebat. 
Sic tamen et spreto noctisque hostisque periclo 
Ausum eadem, quae nos, Phrygia de gente Dolona 

245 Interimo : non ante tamen, quam cuncta coegi 
Prodere, et edidici, quid perfida Troia pararet. 
Omnia cognoram, nee, quod specularer, habebam, 
Et iam promissa poteram cum laude reverti. 
Haud contentus eo petii tentoria Rhesi, 

250 Inque suis ipsum castris comitesque peremi: 



METAMORPHOSES 185 

Atque ita captivo victor votisque potitus 
Ingredior curru laetos imitante triumphos. 
Cuius equos pretium pro nocte poposcerat hostis, 
Arma negate mihi. Fueritque benignior Aiax ! 

[His warlike deeds in open fight. It was he himself who rescued 
the body and armor of the fallen Achilles.] 

255 Quid Lycii referam Sarpedonis agmina ferro 
Devastata meo ? Cum multo sanguine fudi 
Coeranon Iphitiden et Alastoraque Chromiumque 
Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytaninque, 
Exitioque dedi cum Chersidamante Thoona 

260 Et Charopem, fatisque immitibus Ennomon actum, 
Quique minus celebres nostra sub moenibus urbis 
Procubuere manu. Sunt et mihi vulnera, cives, 
Ipso pulchra loco : nee vanis credite verbis. 
Aspicite en ! ' vestemque manu diduxit et ' haec sunt 

265 Pectora semper ' ait ' vestris exercita rebus. 
At nil impendit per tot Telamonius annos 
Sanguinis in socios, et habet sine vulnere corpus. 
Quid tamen hoc refert, si se pro classe Pelasga 
Arma tulisse refert contra Troasque Iovemque ? 

270 Confiteorque, tulit : neque enim benefacta maligne 
Detractare meum est. Sed ne communia solus 
Occupet, atque aliquem vobis quoque reddat honorem. 
Reppulit Actorides sub imagine tutus Achillis 
Troas ab arsuris cum defensore carinis. 

275 Ausum etiam Hectoreis solum concurrere telis 
Se putat, oblitus regisque ducumque meique, 
Nonus in officio, et praelatus munere sortis. 
Sed tamen eventus vestrae, fortissime, pugnae 
Quis fuit ? Est Hector violatus vulnere nullo. 

280 Me miserum, quanto cogor meminisse dolore 



1 86 THE WORKS OF OVID 

Temporis illius, quo Graium murus, Achilles 
Procubuit ! Nee me lacrimae luctusve timorve 
Tardarunt, quin corpus humo sublime referrem. 
His umeris, his, inquam, umeris ego corpus Achillis, 
285 Et simul arma tuli. Quae nunc quoque ferre laboro. 
Sunt mihi, quae valeant in talia pondera, vires. 
Est animus certe vestros sensurus honores. 

[It would be a shame for Ajax to possess this heavenly armor, for he 
is too brutish and dull to appreciate its beauties.] 

Scilicet idcirco pro gnato caerula mater 
Ambitiosa suo fuit, ut caelestia dona, 

290 Artis opus tantae, rudis et sine pectore miles 
Indueret ? Neque enim clipei caelamina norit, 
Oceanum et terras cumque alto sidera caelo, 
Plei'adasque, Hyadasque,immunemque aequoris Arcton, 
Diversasque urbes, nitidumque Orionis ensem. 

295 Postulat, ut capiat, quae non intellegit, arma. 

[As to the taunt of Ajax that Ulysses had sought by strategy to 
avoid coming to the war, Achilles himself had done the same.] 

Quid quod me duri fugientem munera belli 

Arguit incepto serum accessisse labori, 

Nee se magnanimo maledicere sentit Achilli ? 

Si simulasse vocas crimen, simulavimus ambo. 
300 Si mora pro culpa est, ego sum maturior illo. 

Me pia detinuit coniunx, pia mater Achillem ; 

Primaque sunt illis data tempora, cetera vobis. 

Haud timeo, si iam nequeo defendere, crimen 

Cum tanto commune viro. Deprensus Ulixis 
305 Ingenio tamen ille : at non Aiacis Ulixes. 

[Not Ulysses alone but all the Greek chieftains are responsible for 
the fate of Palamedes and Philoctetes. Yet Philoctetes shall still be 
brought by Ulysses 1 wit to serve the Greeks at Troy, the same wit which 



METAMORPHOSES I Sy 

had learned of the Palladium and secured that aiding presence of the 
goddess for the Greeks.] 

Neve in me stolidae convicia fundere linguae 
Admiremur eum, vobis quoque digna pudore 
Obicit. An falso Palameden crimine turpe 
Accusasse mihi, vobis damnasse decorum est ? 

310 Sed neque Naupliades facinus defendere tantum 
Tamque patens valuit, nee vos audistis in illo 
Crimina : vidistis, praestoque obiecta patebant. 
Nee Poeantiaden quod habet Vulcania Lemnos, 
Esse reus merui. Factum defendite vestrum ; 

315 Consensistis enim. Nee me suasisse negabo, 
Ut se subtraheret bellique viaeque labori, 
Temptaretque feros requie lenire dolores. 
Paruit, et vivit. Non haec sententia tantum 
Fida, sed et felix ; cum sit satis, esse fidelem. 

320 Quern quoniam vates delenda ad Pergama poscunt, 
Ne mandate mihi : melius Telamonius ibit, 
Eloquioque virum morbis iraque furentem 
Molliet, aut aliqua producet callidus arte. 
Ante retro Simois fluet et sine frondibus Ide 

325 Stabit, et auxilium promittet Achaia Troiae, 
Quam, cessante meo pro vestris pectore rebus, 
Aiacis stolidi Danais sollertia prosit. 
Sis licet infestus sociis regique mihique, 
Dure Philoctete ; licet exsecrere, meumque 

33° Devoveas sine fine caput, cupiasque dolenti 
Me tibi forte dari, nostrumque haurire cruorem, 
Utque tui mihi, sic fiat tibi copia nostri : 
Te tamen aggrediar, mecumque reducere nitar. 
Tamque tuis potiar, faveat Fortuna, sagittis, 

335 Quam sum Dardanio, quern cepi, vate potitus ; 
Quam responsa deum Troianaque fata retexi ; 



1 88 THE WORKS OF OVID 

Quam rapui Phrygiae signum penetrale Minervae 
Hostibus e mediis. Et se mihi comparat Aiax? 
Nempe capi Troiam prohibebant fata sine illo. 

340 Fortis ubi est Aiax ? Ubi sunt ingentia magni 
Verba viri ? Cur hie metuis ? Cur audet Ulixes 
Ire per excubias et se committere nocti, 
Perque feros enses non tantum moenia Troum, 
Verum etiam summas arces intrare suaque 

345 Eripere aede deam, raptamque adf erre per hostes ? 
Quae nisi fecissem, frustra Telamone creatus 
Gestasset laeva taurorum tergora septem. 
Ilia nocte mihi Troiae victoria parta est : 
Pergama tunc vici, cum vinci posse coegi. 

[Yes, during the whole war, while the brawn and physical valor of 
Ajax had often gained renown (though many others had been as brave 
and strong as he), still it was the mind of Ulysses that had planned 
and counseled with the leader of the war, and it is mind that makes the 
worth of a man.] 

350 Desine Tydiden vultuque et murmure nobis 
Ostentare meum. Pars est sua laudis in illo. 
Nee tu, cum socia clipeum pro classe tenebas, 
Solus eras. Tibi turba comes, mihi contigit unus. 
Qui nisi pugnacem sciret sapiente minorem 

355 Esse, nee indomitae deberi praemia dextrae, 

Ipse quoque haec peteret. Peteret moderatior Aiax, 
Eurypylusque ferox, claroque Andraemone natus ; 
Nee minus Idomeneus, patriaque creatus eadem 
Meriones ; peteret maioris frater Atridae : 

360 Quippe manu fortes nee sunt mihi Marte secundi, 
Consiliis cessere meis. Tibi dextera bello 
Utilis ; ingenium est, quod eget moderamine nostro. 
Tu vires sine mente geris : mihi cura futuri. 
Tu pugnare potes : pugnandi tempora mecum 



METAMORPHOSES 1 89 

365 Eligit Atrides. Tu tantum corpore prodes, 

Nos animo. Quantoque ratem qui temperat, anteit 
Remigis officium, quanto dux milite maior, 
Tantum ego te supero. Nee non in corpore nostro 
Pectora sunt potiora manu ; vigor omnis in illis. 

[Ulysses makes a final appeal to the judges and ends his speech.] 

370 At vos, o proceres, vigili date praemia vestro ; 
Proque tot annorum cura, quibus anxius egi, 
Hunc titulum meritis pensandum reddite nostris. 
lam labor in fine est, obstantia fata removi, 
Altaque posse capi faciendo Pergama, cepi. 

375 Per spes nunc socias casuraque moenia Troum, 
Perque deos oro, quos hosti nuper ademi, 
Per siquid superest, quod sit sapienter agendum, 
Siquid adhuc audax ex praecipitique petendum est, 
Si Troiae fatis aliquid restare putatis, 

380 Este mei memores ! Aut si mihi non datis arma, 
Huic date ! ' Et ostendit signum fatale Minervae. 

[The annor is awarded to Ulysses, whereupon Ajax. in a frenzy of 
disappointment and rage, slays himself with his own sword. From his 
blood springs a purple flower (the hyacinth) whose petals commemo- 
rate the name of the fallen hero.] 

Mota manus procerum est, et quid facundia posset, 
Re patuit ; fortisque viri tulit arma disertus. 
Hectora qui solus, qui ferrum ignemque Iovemque 

385 Sustinuit totiens, unam non sustinet iram : 

Invictumque virum vincit dolor, Arripit ensem, 
Et ' meus hie certe est. An et hunc sibi poscit Ulixes ? 
Hoc ' ait ' utendum est in me mihi. Quique cruore 
Saepe Phrygum maduit domini nunc caede madebit, 

390 Ne quisquam Aiacem possit superare nisi Aiax.' 
Dixit, et in pectus turn demum vulnera passum 



190 THE WORKS OF OVID 

Qua patuit ferrum, letalem condidit ensem. 
Nee valuere manus infixum educere telum : 
Expulit ipse cruor ; rubefactaque sanguine tellus 
395 Purpureum viridi genuit de caespite florem, 
Qui prius Oebalio fuerat de vulnere natus. 
Littera communis mediis pueroque viroque 
Inscripta est foliis, haec nominis, ilia querellae. 

[Then follow in rapid succession the final events of the Trojan war: 
Troy is taken, Priam slain, Astyanax dashed to pieces from the battle- 
ments, the Trojan dames enslaved. The victorious Greeks now sail 
away to Thrace, where they are delayed by adverse winds (399-428). 
Here the shade of Achilles appears and demands the sacrifice of the 
Trojan princess Polyxena upon his tomb. The Greeks consent, and 
Polyxena is prepared for sacrifice. She meets her fate with dauntless 
spirit, asking only that her body be respected and given over to her 
mother for burial.] 

Est, ubi Troia fuit, Phrygiae contraria tellus 

430 Bistoniis habitata viris. Polymestoris illic 
Regia dives erat, cui te commisit alendum 
Clam, Polydore, pater, Phrygiisque removit ab armis ; 
Consilium sapiens, sceleris nisi praemia magnas 
Adiecisset opes, animi irritamen avari. 

435 Ut cecidit fortuna Phrygum, capit impius ensem 
Rex Thracum, iuguloque sui demisit alumni ; 
Et tamquam tolli cum corpore crimina possent, 
Exanimem scopulo subiectas misit in undas. 
Litore Threicio classem religarat Atrides, 

440 Dum mare pacatum, dum ventus amicior esset. 
Hie subito, quantus cum viveret esse solebat, 
Exit humo late rupta, similisque minanti 
Temporis illius vultum referebat Achilles, 
Quo ferus iniusto petiit Agamemnona ferro : 

445 ' Immemores ' que ' mei disceditis ' inquit ' Achivi ? 



METAMORPHOSES 191 

Obrutaque est mecum virtutis gratia nostrae ? 

Ne facite ! utque meum non sit sine honore sepul- 

crum, 
Placet Achilleos mactata Polyxena manes.' 
Dixit : et, immiti sociis parentibus umbrae, 

45° Rapta sinu matris, quam iam prope sola fovebat, 
Fortis et infelix et plus quam femina virgo 
Ducitur ad tumulum, diroque fit hostia busto. 
Quae memor ipsa sui, postquam crudelibus aris 
Admota est, sensitque sibi fera sacra parari, 

455 Utque Neoptolemum stantem ferrumque tenentem 
Inque suo vidit figentem lumina vultu, 
' Utere iamdudum generoso sanguine ! ' dixit 
1 Nulla mora est. Quin tu iugulo vel pectore telum 
Conde meo ! ' iugulumque simul pectusque retexit. 

460 ' Scilicet aut ulli servire Polyxena vellem ? 
Aut per tale sacrum numen placabitis ullum ? 
Mors tantum vellem matrem mea fallere posset. 
Mater obest, minuitque necis mihi gaudia : quamvis 
Non mea mors illi, verum sua vita tremenda est. 

465 Vos modo, ne Stygios adeam non libera manes, 
Este procul, si iusta peto, tactuque viriles 
Virgineo removete manus. Acceptior illi, 
Quisquis is est, quern caede mea placare paratis, 
Liber erit sanguis. Siquos tamen ultima nostri 

470 Verba movent oris, Priami vos filia regis, 
Non captiva rogat, genetrici corpus inemptum 
Reddite ; neve auro redimat ius triste sepulcri, 
Sed lacrimis. Tunc, cum poterat, redimebat et auro.' 
Dixerat. At populus lacrimas, quas ilia tenebat, 

475 Non tenet. Ipse etiam flens invitusque sacerdos 
Praebita coniecto rupit praecordia ferro. 
Ilia, super terram defecto poplite labens, 



192 THE WORKS OF OVID 

Pertulit intrepidos ad fata novissima vultus. 
Tunc quoque cura fuit partes velare tegendas, 
480 Cum caderet, castique decus servare pudoris. 

[The unhappy Hecuba, herself a slave to Ulysses, wildly laments 
her daughter's death, and the fate of Troy that continues to pursue 
herself alone. One comfort and stay alone remains to her, her son 
Folydorus, who had been sent by Priam for safe keeping, together with 
much treasure, to the king of Thrace. But now, as the hapless mother 
goes to the seashore to fetch water to bathe her dead daughter's wound, 
she sees the mangled corpse of Polydorus upon the shore; for the 
Thracian king had slain him to secure his treasure. Maddened beyond 
endurance by this last blow, Hecuba seeks the king and succeeds in 
tearing out his eyes. Changed to a dog, she flees, howling, madly away 

(481-575)- 

Though others mourned for Hecuba, Aurora was filled with grief of 
her own, for her son Memnon had been slain in battle by Achilles. 
She implores Jove in some way to honor her dead hero son. This the 
god consents to do, and changes the ashes of Memnon into a flock of 
birds that bear his name (576-622). Aeneas, after the fall of Troy, 
fleeing with his father and his son, touches at Thrace, and comes to 
Delos ; here he is hospitably entertained by Anius, priest and king of 
the island. In answer to a question of Anchises, Anius relates how his 
daughters were transformed into doves. After an exchange of costly 
gifts the Trojans depart and come to Crete, thinking that this is their 
i ancient mother' which the oracle at Delos had bidden them to seek. 
But pestilence again drives them to sea, upon which, after touching at 
the Strophades, Phaeacia, and Epirus, they come to the coast of Sicily, 
near the dangerous region of Scylla and Charybdis. 

Scylla was once a beautiful nymph, beloved of many suitors. While 
she was boasting of this to her sister nymphs, Galatea mournfully re- 
lates in the following tale her own sad love story (623-749). 

Galatea was the object of the Cyclops' love, but her heart was fixed 
upon the beautiful youth Acis, and so the giant's clumsy wooing was in 
vain. In a mad fit of jealousy the Cyclops hurls at Acis a huge jagged 
rock, which crushes him to the earth. The youth is changed into a 
river-god.] 

750 ' Acis erat Fauno nymphaque Symaethide cretus, 



METAMORPHOSES 193 

Magna quidem patrisque sui matrisque voluptas, 
Nostra tamen maior. Nam me sibi iunxerat uni. 
Pulcher et octonis iterum natalibus actis 
Signarat dubia teneras lanugine malas. 

755 Hunc ego, me Cyclops nulla cum fine petebat : 
Nee, si quaesieris, odium Cyclopis, amorne 
Acidis in nobis fuerit praesentior, edam : 
Par utrumque fuit. Pro, quanta potentia regni 
Est, Venus alma, tui ! nempe ille immitis et ipsis 

760 Horrendus silvis et visus ab hospite nullo 

Impune, et magni cum dis contemptor Olympi, 
Quid sit amor, sentit, validaque cupidine captus 
Uritur, oblitus pecorum antrorumque suorum. 
Iamque tibi formae, iamque est tibi cura placendi 

765 lam rigidos pectis rastris, Polypheme, capillos ; 
lam libet hirsutam tibi fake recidere barbam, 
Et spectare feros in aqua et componere vultus. 
Caedis amor feritasque sitisque immensa cruoris 
Cessant, et tutae veniuntque abeuntque carinae. 

770 Telemus interea Siculam delatus ad Aetnen, 
Telemus Eurymides, quem nulla fefellerat ales, 
Terribilem Polyphemon adit, " lumen" que, "quod 

unum 
Fronte geris media, rapiet tibi" dixit "Ulixes. " 
Risit et "o vatum stolidissime, falleris," inquic 

775 " Altera iam rapuit." Sic frustra vera monentem 
Spernit, et aut gradiens ingenti litora passu 
Degravat, aut fessus sub opaca revertitur antra. 
Prominet in pontum cuneatus acumine longo 
Collis ; utrumque latus circumfluit aequoris unda. 

780 Hue ferus ascendit Cyclops, mediusque resedit ; 
Lanigerae pecudes nullo ducente secutae. 
Cui postquam pinus, baculi quae praebuit usum, 

OVID — I 3 



194 THE WORKS OF OVID 

Ante pedes posita est, antemnis apta ferendis, 
Sumptaque harundinibus compacta est fistula centum, 

785 Senserunt toti pastoria sibila montes, 

Senserunt undae. Latitans ego rupe meique 
Acidis in gremio residens procul auribus hausi 
Talia dicta meis auditaque verba notavi : 
" Candidior folio nivei, Galatea, ligustri, 

790 Floridior pratis, longa procerior alno, 
Splendidior vitro, tenero lascivior hae^lo, 
Levior assiduo detritis aequore conchis, 
Solibus hibernis, aestiva gratior umbra, 
Nobilior forma ac platano conspectior alta, 

795 Lucidior glacie, matura dulcior uva, 
Mollior et cygni plumis et lacte coacto, 
Et, si non fugias, riguo formosior horto : 
Saevior indomitis eadem Galatea iuvencis, 
Durior annosa quercu, fallacior undis, 

800 Lentior et salicis virgis et vitibus albis, 
His immobilior scopulis, violentior amne, 
Laudato pavone superbior, acrior igni, 
Asperior tribulis, feta truculentior ursa, 
Surdior aequoribus, calcato immitior hydro, 

805 Et, quod praecipue vellem tibi demere possem, 
Non tantum cervo claris latratibus acto, 
Verum etiam ventis volucrique fugacior aura ! 
At bene si noris, pigeat fugisse, morasque 
Ipsa tuas damnes et me retinere labores. 

810 Sunt mihi, pars montis, vivo pendentia saxo 
Antra, quibus nee sol medio sentitur in aestu, 
Nee sentitur hiems. Sunt poma gravantia ramos ; 
Sunt auro similes longis in vitibus uvae, 
Sunt et purpureae : tibi et has servamus et illas. 

815 Ipsa tuis manibus silvestri nata sub umbra 



METAMORPHOSES 195 

Mollia fraga leges, ipsa autumnalia corna 
Prunaque, non solum nigro liventia suco, 
Verum etiam generosa novasque imitantia ceras. 
Nee tibi castaneae me coniuge, nee tibi deerunt 

820 Arbutei fetus. Omnis tibi serviet arbor. 

Hoc pecus omne meum est. Multae quoque vallibus 

errant, 
Multas silva tegit, multae stabulantur in antris. 
Nee, si forte roges, possim tibi dicere, quot sint. 
Pauperis est numerare pecus. De laudibus harum 

825 Nil mihi credideris : praesens potes ipsa videre, 
Ut vix circumeant distentum cruribus uber. 
Sunt, fetura minor, tepidis in ovilibus agni ; 
Sunt quoque, par aetas, aliis in ovilibus haedi. 
Lac mihi semper adest niveum. Pars inde bibenda 

830 Servatur, partem liquefacta coagula durant. 
Nee tibi deliciae faciles vulgataque tantum 
Munera contingent, dammae leporesque caperque, 
Parve columbarum, demptusve cacumine nidus : 
Inveni geminos, qui tecum ludere possint, 

835 Inter se similes, vix ut dignoscere possis, 
Villosae catulos in summis montibus ursae : 
Inveni et dixi 'dominae servabimus istos.' 
lam modo caeruleo nitidum caput exime ponto, 
lam, Galatea, veni, nee munera despice nostra. 

840 Certe ego me novi, liquidaeque in imagine vidi 
Nuper aquae ; placuitque mihi mea forma videnti. 
Aspice, sim quantus. Non est hoc corpore maior 
Iuppiter in caelo. Nam vos narrare soletis 
Nescio quern regnare Iovem. Coma plurima torvos 

845 Prominet in vultus, umerosque, ut lucus, obumbrat. 
Nee mea quod rigidis horrent densissima saetis 
Corpora, turpe puta. Turpis sine frondibus arbor : 



196 THE WORKS OF OVID 

848 Turpis equus, nisi colla iubae flaventia velent. 

850 Barba viros hirtaeque decent in corpore saetae. 
Unum est in media lumen mihi fronte, sed instar 
Ingentis clipei. Quid ? Non haec omnia magno 
Sol videt e caelo ? Soli tamen unicus orbis. 
Adde, quod in vestro genitor meus aequore regnat. 

855 Hunc tibi do socerum. Tantum miserere, precesque 
Supplicis exaudi : tibi enim succumbimus uni. 
Quique Iovem et caelum sperno et penetrabile fulmen, 
Nerei', te vereor. Tua fulmine saevior ira est. 
Atque ego contemptus essem patientior huius, 

860 Si fugeres omnes. Sed cur Cyclope repulso 
Acin amas, praef ersque meis amplexibus Acin ? 
Ille tamen placeatque sibi, placeatque licebit, 
Quod nollem, Galatea, tibi : modo copia detur ! 
Sentiet esse mihi tanto pro corpore vires. 

865 Viscera viva traham, divulsaque membra per agros, 
Perque tuas spargam — sic se tibi misceat ! — undas. 
Uror enim, laesusque exaestuat acrius ignis, 
Cumque suis videor translatam viribus Aetnam 
Pectore ferre meo. Nee tu, Galatea, moveris." 

870 Talia nequiquam questus — nam cuncta videbam — 
Surgit, et ut taurus vacca furibundus adempta, 
Stare nequit, silvaque et notis saltibus errat : 
Cum ferus ignaros nee quicquam tale timentes 
Me videt atque Acin, " video " que exclamat " et ista 

875 Ultima sit, faciam, Veneris concordia vestrae." 
Tantaque vox, quantam Cyclops iratus habere 
Debuit, ilia fuit. Clamore perhorruit Aetne. 
Ast ego vicino pavefacta sub aequore mergor, 
Terga fugae dederat conversa Symaethius heros : 

880 " Adfer opem, Galatea, precor, mihi! ferte parentes," 
Dixerat " et vestris periturum admittite regnis." 



METAMORPHOSES 197 

Insequitur Cyclops, partemque e monte revulsam 
Mittit, et extremus quamvis pervenit ad ilium, 
Angulus is molis totum tamen obruit Acin. 

885 At nos, quod solum fieri per fata licebat, 
Fecimus, ut vires assumeret Acis avitas. 
Puniceus de mole cruor manabat, et intra 
Temporis exiguum rubor evanescere coepit, 
Fitque color primo turbati fluminis imbre, 

890 Pivrgaturque mora. Turn moles taetra dehiscit, 
Vivaque per rimas proceraque surgit harundo, 
Osque cavum saxi sonat exsultantibus undis : 
Miraque res, subito media tenus exstitit alvo 
Incinctus iuvenis flexis nova cornua cannis, 

895 Qui, nisi quod maior, quod toto caerulus ore, 

Acis erat. — Sed sic quoque erat tamen Acis, in amnem 
Versus ; et antiquum tenuerunt flumina nomen.' 

[Thus ends the tale of Galatea. While sporting on the shore, the 
nymph Scylla was seen and loved by Glaucus, a sea-god, who but now 
had been a mortal fisherman. He relates to Scylla his wonderful meta- 
morphosis through the eating of certain magic herbs (898-968).] 



Book XIV 

[Spurned by the nymph, Glaucus seeks out Circe and begs her aid. 
But Circe herself is enamored of Glaucus, and, confessing her love, is 
rejected by him. In revenge she, by her magic art, changes Scylla into 
a hideous monster, fixed upon the coast of Sicily (1-74) ■ This danger- 
ous spot, which had proved disastrous to the ships of Ulysses, the fleet 
of Aeneas escapes, who, continuing on his way, comes to Carthage, 
where he is hospitably received by Queen Dido. From Carthage he 
again proceeds to Sicily and thence to the island of Pithecusa, whose 
inhabitants had been changed into apes (75-100). Crossing to Cumae, 
Aeneas, under the guidance of the Sibyl, visits the shade of his father in 
Hades. On their return the Sibyl relates how Apollo, for love other, had 



198 THE WORKS OF OVID 

promised to grant her wish, which was years of life in number equal to 
the grains in a heap of sand. This she had gained, but without contin- 
ued youth (101-153). Aeneas next arrives at Caieta, where he meets 
Achemenides, the lost companion of Ulysses, who, at the request of 
Aeneas, tells of his adventures among the savage Cyclops before he 
was rescued (154-222). Macareus, another former companion of 
Ulysses, relates how he and his companions were changed into swine 
through the magic of Circe, but were restored to human shape at the 
request of Ulysses (223-319). 

Macareus tells another tale that he had heard in Circe's Isle, how 
Picus, king of Latium, had loved and wedded the beautiful Canens, the 
daughter of Janus ; how Picus, rejecting the advances of Circe, had 
been transformed by her into a woodpecker, and how Canens, in de- 
spair, had wasted away to a mere breath or voice (320-434) . 

Passing on from Caieta, Aeneas at last enters the Tiber, and Lati- 
nus, the king of Latium, bestows upon him the hand of his daughter 
Lavinia. This causes a struggle for supremacy between the Rutulians 
and Latinus, headed by Turnus, and the Trojans, headed by Aeneas. 
The latter appeals to Evander for aid, and the former to Diomede, who 
had settled in Italy and become the son-in-law of Daunus. Diomede 
recounts to the Rutulian ambassadors his adventures since the fall of 
Troy (435-526). Turnus sets fire to the fleet of Aeneas, but the burn- 
ing ships are transformed into nymphs at the command of Cybele. 
Turnus is finally slain, and Aeneas is triumphant through the aid of 
Venus (527-580). 

The wrath of Juno against Aeneas is now at length appeased, and 
Jove, in a council of the gods, decrees an apotheosis to Aeneas. He is 
accordingly removed from earth and ranked among the gods (581-608). 
Ascanius succeeds his father on the throne, and then follows a long 
line of Alban kings. 

In those days there dwelt in Italy a beautiful wood-nymph, Pomona, 
who, devoted entirely to her fruits and flowers, rejected all advances of 
those who sought her love ; until at last Vertumnus, the native god 
of seasons, wooed and won her. As a warning against the neglect of 
honest love, he tells to her the story of the maiden Anaxarete, who, for 
her contempt of Venus in the cruel rejection of her lover, Iphis, was 
changed to stone (609-771). Numitor finally succeeds to the Alban 
throne, is dispossessed by his brother Amulius, but restored by Romu- 
lus, who founds Rome, schemes for its settlement, establishes it in 



METAMORPHOSES 199 

power among the surrounding nations, and is finally translated to the 
skies by Mars, where he is enrolled among the gods under the name 
of Quirinus, while his wife Hersilia is also deified under the name of 
Hora (772-851).] 

Book XV 

[After the removal of Romulus from earth, Numa Pompilius was 
chosen king in his stead. The mind of this prince was turned toward 
the peaceful arts and the acquisition of knowledge. In pursuit of this 
he came to Crotona, on the coast of Bruttium. Here he eagerly imbibed 
the doctrines of the sage Pythagoras, who had removed from his native 
Samos and settled in Crotona (1-59). The first endeavor of this 
philosopher was to persuade men to renounce the use of flesh as food. 
In the golden age men ate only the fruits of the earth, and all animal 
life was sacred except that which was harmful to human interests. 
Gradually the greed of man invented causes of offense, until even the 
most inoffensive and helpful animals were slain for food under cover 
of sacrifice to the gods (60-142). 

The philosopher longs to free his fellow-mortals from the fear of 
death. . Death is not the fearful thing that popular belief would make 
it, but merely a transition from one life to another. All things change, 
but nothing dies. The soul is still the same, though housed in many 
changing forms of man and beast. And what is true of souls is true of 
all nature — all is in a state of ceaseless change.] 

' Et quoniam deus ora movet, sequar ora moventem 
Rite deum, Delphosque meos ipsumque recludam 

145 Aethera et augustae reserabo oracula mentis. 
Magna, nee ingeniis evestigata priorum, 
Quaeque diu latuere, canam. Iuvat ire per alta 
Astra ; iuvat terris et inerti sede relicta 
Nube vehi, validique umeris insistere Atlantis, 

150 Palantesque homines passim ac rationis egentes 
Despectare procul, trepidosque obitumque timentes 
Sic exhortari, seriemque evolvere fati. 
O genus attonitum gelidae formidine mortis ! 



200 THE WORKS OF OVID 

Quid Styga, quid tenebras et nomina vana timetis, 

155 Materiem vatum, falsique pericula mundi? 
Corpora, sive rogus flamma, seu tabe vetustas 
Abstulerit, mala posse pati non ulla putetis. 
Morte carent animae ; semperque priore relicta 
Sede novis domibus vivunt habitantque receptae. 

160 Ipse ego — nam memini — Troiani tempore belli 
Panthoides Euphorbus eram, cui pectore quondam 
Haesit in adverso gravis hasta minoris Atridae. 
Cognovi clipeum, laevae gestamina nostrae, 
Nuper Abanteis templo Iunonis in Argis. 

T65 Omnia mutantur, nihil interit. Errat, et illinc 
Hue venit, hinc illuc, et quoslibet occupat artus 
Spiritus ; eque feris humana in corpora transit, 
Inque feras noster, nee tempore deperit ullo. 
Utque novis facilis signatur cera figuris, 

170 Nee manet ut fuerat, nee formas servat easdem, 

Sed tamen ipsa eadem est ; animam sic semper eandem 
Esse, sed in varias doceo migrare figuras. 
Ergo — nee pietas sit victa cupidine ventris — 
Parcite, vaticinor, cognatas caede nefanda 

17s Exturbare animas ; nee sanguine sanguis alatur. 
Et quoniam magno feror aequore plenaque ventis 
Vela dedi : nihil est toto, quod perstet, in orbe. 
Cuncta fluunt, omnisque vagans formatur imago. 
Ipsa quoque assiduo labuntur tempora motu, 

180 Non secus ac flumen. Neque enim consistere Airmen 
Nee levis hora potest : sed ut unda impellitur unda, 
Urgueturque eadem veniens urguetque priorem; 
Tempora sic fugiunt pariter, pariterque sequuntur, 
Et nova sunt semper. Nam quod fuit ante, 
relictum est, 

185 Fitque quod haud fuerat, momentaque cuncta novantur. 



METAMORPHOSES 201 

Cernis et emensas in lucem tendere noctes, 
Et iubar hoc nitidum nigrae succedere nocti. 
Nee color est idem caelo, cum lassa quiete 
Cuncta iacent media, cumque albo Lucifer exit 

190 Clarus equo ; rursusque alius, cum praevia lucis 
Tradendum Phoebo Pallantias inncit orbem. 
Ipse dei clipeus terra cum tollitur ima 
Mane rubet, terraque, rubet, cum conditur ima ; 
Candidus in summo est, melior natura quod illic 

19s Aetheris est, terraeque procul contagia fugit. 
Nee par aut eadem nocturnae forma Dianae 
Esse potest umquam. Semperque hodierna sequente, 
Si crescit, minor est ; maior, si contrahit orbem. 
Quid ? non in species succedere quattuor annum 

200 Aspicis, aetatis peragentem imitamina nostrae ? 
Nam tener et lactens puerique simillimus aevo 
Vere novo est : tunc herba recens et roboris expers 
Turget, et insolida est, et spe delectat agrestes. 
Omnia tunc florent, florumque coloribus almus 

205 Ludit ager, neque adhuc virtus in frondibus ulla est. 
Transit in aestatem post ver robustior annus, 
Fitque valens iuvenis : neque enim robustior aetas 
Ulla, nee uberior, nee quae magis ardeat, ulla est. 
Excipit autumnus, posito fervore iuventae 

210 Maturus mitisque, inter iuvenemque senemque 
Temperie medius ; sparsus quoque tempora canis. 
Inde senilis hiems tremulo venit horrida passu, 
Aut spoliata suos, aut, quos habet, alba capillos. 
Nostra quoque ipsorum semper requieque sine ulla 

215 Corpora vertuntur ; nee quod f uimusve sumusve, 
Cras erimus. Fuit ilia dies, qua semina tantum 
Spesque hominum primae matris cubitavimus alvo. 

221 Editus in lucem iacuit sine viribus infans ; 



202 THE WORKS OF OVID 

Mox quadrupes rituque tulit sua membra f erarum ; 
Paulatimque tremens et nondum poplite firmo 
Constitit, adiutis aliquo conamine nervis ; 

225 Inde valens veloxque fuit, spatiumque iuventae 
Transit, et emeritis medii quoque temporis annis 
Labitur occiduae per iter declive senectae. 
Submit haec aevi demoliturque prioris 
Robora : fletque Milon senior, cum spectat inanes 

330 Illos, qui fuerant solidorum mole tororum 
Herculeis similes, fluidos pendere lacertos. 
Flet quoque, ut in speculo rugas aspexit aniles, 
Tyndaris, et secum, cur sit bis rapta, requirit. 
Tempus edax rerum, tuque, invidiosa vetustas, 

235 Omnia destruitis, vitiataque dentibus aevi 
Paulatim lenta consumitis omnia morte. 

[All nature is derived from four primal elements, — earth, air, fire, and 
water; but these are constantly passing from one to another. The 
face of the earth is always changing. The sea encroaches upon the 
land and land upon the sea. The valleys are exalted, and the hills 
brought low ; and rivers in their winding course make constant changes 
in the land . And not only so, but the waters of many streams have strange 
powers to change the character of those who drink them (237-341). 

Many wonderful changes are told, as when bees spring by spontane- 
ous generation from the entrails of a buried steer, wasps from the 
horse, the scorpion from the crab, and frogs from slime. Most strange 
also are the developments of insect and bird life (342-417). 

This universal change extends to cities which grow to greatness, 
have their day and cease to be. Such were Troy, Mycenae, Sparta, 
Thebes ; and Rome, though now in infancy, is destined both by fate 
and prophecy to pass on through all the changes of growth until the 
whole world shall be included in her sway (418-452). 

Yes, all matter is in a state of flux, and souls are clothed now with 
form of man and now of beast. This thought should make all animal 
life sacred, save that which is itself destructive of life. Impious is it 
above all to expel the soul with the intention of eating the flesh that 
sheltered it.] 



METAMORPHOSES 203 

Ne tamen oblitis ad metam tendere longe 
Exspatiemur equis, caelum et quodcumque sub illo est, 

455 Immutat formas, tellus et quicquid in ilia est. 

Nos quoque, pars mundi, quoniam non corpora solum, 
Verum etiam volucres animae sumus, inque ferinas 
Possumus ire domos pecudumque in corpora condi. 
Corpora quae possint animas habuisse parentum 

460 Aut fratrum aut aliquo iunctorum f oedere nobis 
Aut hominum certe, tuta esse et honesta sinamus, 
Neve Thyesteis cumulemus viscera mensis. 
Quam male consuescit, quam se parat ille cruori 
Impius humano, vituli qui guttura ferro 

465 Rumpit, et immotas praebet mugitibus aures ! 
Aut qui vagitus similes puerilibus haedum 
Edentem iugulare potest : aut alite vesci, 
Cui dedit ipse cibos ! quantum est, quod desit in istis 
Ad plenum f acinus ? quo transitus inde paratur ? 

47° Bos aret, aut mortem senioribus imputet annis : 
Horriferum contra borean ovis arma ministret : 
Ubera dent saturae manibus pressanda capellae. 
Retia cum pedicis, laqueos, artesque dolosas 
Tollite ; nee volucrem viscata f allite virga, 

475 Nee formidatis cervos illudite pennis, 
Nee celate cibis uncos fallacibus hamos. 
Perdite siqua nocent, verum haec quoque perdite 

tantum ; 
Ora vacent epulis, alimentaque mitia carpant.' 

[Those doctrines of Pythagoras Numa brought to Rome, and by his 
wise and mild sway established his people in religion and the peaceful 
arts. The good king died in time, mourned by all his people. But 
Egeria, his wife, was inconsolable, and withdrawing to the dense groves 
of Aricia she indulged her grief. Here Hippolytus appeared to her 
and strove to soothe her by the story of his own sad fate : how, though 



204 THE WORKS OF OVID 

guiltless, he had been accused to his father Theseus by his stepmother 
Phaedra of an attempt upon her honor ; how he had been driven out 
from home loaded with his father's curses ; how he had been slain by 
Neptune in answer to his father's prayer, and finally restored to life 
and made immortal by Diana, and set here in this wood as her sacred 
attendant under a new name ( Virbius) and changed form (479-546) . 

But Egeria, uncomforted by another's woes, continues inconsolable, 
and is at last changed by Apollo into a "fountain. This change the 
nymphs and Virbius view with as great astonishment as when Cipus, 
a Roman nobleman, returning from the chase, found horns sprouting 
forth from his forehead. On consulting the fates by sacrifice and 
augury, he was told that he was destined to be king of Rome should he 
again enter her gates. He convened the senate without the walls, told 
them the oracle, and begged them to destroy him in order to save the 
state. The grateful senate decreed that he should live in honor without 
the walls, and allotted him for his own a portion of the public lands 
(547-621). 

A mighty plague once visited Rome, and a deputation from the 
senate was sent to consult the Delphic oracle. Here they were told 
that not Apollo but Apollo's son, Aesculapius, the god of the healing 
art, would save them. Repairing to Epidaurus, the seat of Aesculapius, 
they implored his aid. The god accompanied them to Rome in the 
form of a serpent, and the plague was stayed. From that time on 
divine honors were always paid in Rome to the god of the healing art 
(622-744). 

Now the worship of Aesculapius was introduced from another land, 
but Caesar's worship sprung from his own city, Rome. When he had 
reached the acme of renown, and his enemies were plotting his destruc- 
tion, Venus, foreseeing his fate, implored the gods to save her offspring. 
The gods were powerless to avert the fate of Caesar, yet they gave many 
warning omens of his approaching doom. But all in vain. The assas- 
sins succeeded in their bloody work, though Venus strove to wrap her 
hero in that veil of mist that had of old saved Paris and Aeneas from 
their foes. Now Jove, in order to console her, revealed to Venus the 
glorious fate that was in store for Caesar, and the still more glorious des- 
tiny of his successor, his adopted son. Thus comforted, the goddess 
flew to the earth and bore to heaven the soul of Caesar, where, a glit- 
tering comet with a glowing train, it illumined the sky. 

Great though the father was, the son is destined to be greater 



METAMORPHOSES 205 

still. May all the gods who guard the destinies of Rome enlarge his 
sway, and may he long remain upon the earth to guide the Roman 
state.] 

745 Hie tamen accessit delubris advena nostris : 

Caesar in urbe sua deus est. Quern Marte togaque 
Praecipuum non bella magis finita triumphis 
Resque domi gestae properataque gloria rerurrr 
In sidus vertere novum stellamque comantem, 
75° Quam sua progenies. Neque enim de Caesaris actis 
Ullum maius opus, quam quod pater exstitit huius. 
Scilicet aequoreos plus est domuisse Britannos, 
Perque papyriferi septemflua flumina Nili 
Victrices egisse rates, Numidasque rebelles 
755 Cinyphiumque Iubam Mithridateisque tumentem 
Nominibus Pontum populo adiecisse Quirini, 
Et multos meruisse, aliquos egisse triumphos, 
Quam tantum genuisse virum ? quo praeside rerum 
Humano generi, superi, favistis abunde. 

760 Ne foret hie igitur mortali semine cretus, 
Ille deus faciendus erat. Quod ut aurea vidit 
Aeneae genetrix, vidit quoque triste parari 
Pontifici letum et coniurata arma moveri, 
Palluit et cunctis, ut cuique erat obvia, divis 

765 ' Aspice,' dicebat 'quanta mihi mole parentur 
Insidiae, quantaque caput cum fraude petatur, 
Quod de Dardanio solum mihi restat Iulo. 
Solane semper ero iustis exercita curis ? 
Quam modo Tydidae Calydonia vulneret hasta, 

770 Nunc male defensae confundant moenia Troiae : 
Quae videam natum longis erroribus actum 
Iactarique freto sedesque intrare silentum, 
Bellaque cum Turno gerere, aut, si vera fatemur, 
Cum Iunone magis ? quid nunc antiqua recordor 



206 THE WORKS OF OVID 

775 Damna mei generis ? timor hie meminisse priorum 
Non sinit. In me acui sceleratos cernitis enses. 
Quos prohibete, precor, facinusque repellite ! neve 
Caede sacerdotis flammas exstinguite Vestae.' 
Talia nequiquam toto Venus anxia caelo 

780 Verba iacit ; superosque movet. Qui rumpere 
quamquam 
Ferrea non possunt veterum decreta sororum, 
Signa tamen luctus dant haud incerta futuri. 
Arma ferunt inter nigras crepitantia nubes 
Terribilesque tubas auditaque cornua caelo 

785 Praemonuisse nefas. Solis quoque tristis imago 
Lurida sollicitis praebebat lumina terris. 
Saepe faces visae mediis ardere sub astris : 
Saepe inter nimbos guttae cecidere cruentae : 
Caerulus et vultum ferrugine Lucifer atra 

790 Sparsus erat, sparsi lunares sanguine currus : 
Tristia mille locis Stygius dedit omina bubo : 
Mille locis lacrimavit ebur, cantusque feruntur 
Auditi Sanctis et verba minantia lucis. 
Victima nulla litat, magnosque instare tumultus 

795 Fibra monet, caesumque caput reperitur in extis. 
Inque foro circumque domos et templa deorum 
Nocturnos ululasse canes umbrasque silentum 
Erravisse ferunt, motamque tremoribus urbem. 
Non tamen insidias venturaque vincere fata 

800 Praemonitus potuere deum : strictique feruntur 
In templum gladii ; neque enim locus ullus in urbe 
Ad facinus diramque placet, nisi curia, caedem. 
Turn vero Cytherea manu percussit utraque 
Pectus, et Aeneaden molitur condere nube, 

805 Qua prius infesto Paris est ereptus Atridae, 
Et Diomedeos Aeneas fugerat enses. 



METAMORPHOSES 207 

Talibus hanc genitor : ' sola insuperabile fatum, 
Nata, movere paras ? intres licet ipsa sororum 
Tecta trium ! cernes illic molimine vasto 

810 Ex aere et solido rerum tabularia ferro, 

Quae neque concussum caeli neque fulminis iram 
Nee metuunt ullas tuta atque aeterna ruinas. 
Invenies illic incisa adamante perenni 
Fata tui generis. Legi ipse animoque notavi 

815 Et referam, ne sis etiamnum ignara futuri. 
Hie sua complevit, pro quo, Cytherea, laboras, 
Tempora perfectis quos terrae debuit annis. 
Ut deus accedat caelo templisque locetur, 
Tu facies natusque suus ; qui nominis heres 

820 Impositum feret unus onus, caedisque parentis 
Nos in bella suos fortissimus ultor habebit. 
Illius auspiciis obsessae moenia pacem 
Victa petent Mutinae ; Pharsalia sentiet ilium, 
Emathiaque iterum madenent caede Philippi, 

825 Et magnum Siculis nomen superabitur undis : 
Romanique ducis coniunx Aegyptia taedae 
Non bene fisa cadet ; frustraque erit ilia minata, 
Servitura suo Capitolia nostra Canopo. 
Quid tibi barbariam, gentes ab utroque iacentes 

830 Oceano numerem ? . Quodcumque habitabile tellus 
Sustinet, huius erit : pontus quoque serviet illi. 
Pace data terris animum ad civilia vertet 
Iura suum, legesque feret iustissimus auctor : 
Exemploque suo mores reget, inque futuri 

835 Temporis aetatem venturorumque nepotum 
Prospiciens prolem sancta de coniuge natam 
Ferre simul nomenque suum curasque iubebit, 
Nee nisi cum senior similes aequaverit annos, 
Aetherias sedes cognataque sidera tanget. 



208 THE WORKS OF OVID 

840 Hanc animam interea caeso de corpore raptam 
Fac iubar, ut semper Capitolia nostra forumque 
Divus ab excelsa prospectet Iulius aede.' 
Vix ea fatus erat, media cum sede senatus 
Constitit alma Venus, nulli cernenda, suique 

845 Caesaris eripuit membris nee in aera solvi 

Passa recentem animam caelestibus intulit astris. 
Dumque tulit, lumen capere atque ignescere sensit, 
Emisitque sinu. Luna volat altius ilia, 
Flammiferumque trahens spatioso limite crinem 

850 Stella micat : natique videns benefacta fatetur 
Esse suis maiora, et vinci gaudet ab illo. 
Hie sua praeferri quamquam vetat acta paternis, 
Libera fama tamen nullisque obnoxia iussis 
Invitum praefert, unaque in parte repugnat. 

855 Sic magni cedit titulis Agamemnonis Atreus ; 
Aegea sic Theseus, sic Pelea vincit Achilles. 
Denique, ut exemplis ipsos aequantibus utar, 
Sic et Saturnus minor est love. Iuppiter arces 
Temperat aetherias et mundi regna trif ormis ; 

860 Terra sub Augusto. Pater est et rector uterque. 
Di, precor, Aeneae comites, quibus ensis et ignis 
Cesserunt, dique Indigetes, genitorque Quirine 
Urbis, et invicti genitor Gradive Quirini, 
Vestaque Caesareos inter sacrata penates, 

865 Et cum Caesarea tu, Phoebe domestice, Vesta, 
Quique tenes altus Tarpeias Iuppiter aedes, 
Quosque alios vati fas appellare piumque est : 
Tarda sit ilia dies et nostro serior aevo, 
Qua caput Augustum, quern temperat, orbe relicto 

870 Accedat caelo faveatque precantibus absens. 

[And now the poet's work is done, a work which no destructive 
agency can mar. Though death may claim his body, still it cannot 



METAMORPHOSES 209 

touch his nobler part, his fame, for this shall live forever on the lips 
of men.] 

Iamque opus exegi, quod nee Iovis ira nee ignis 
Nee poterit ferrum nee edax abolere vetustas. 
Cum volet, ilia dies, quae nil nisi corporis huius 
Ius habet, incerti spatium mihi finiat aevi : 
875 Parte tamen meliore mei super alta perennis 
Astra ferar, nomenque erit indelebile nostrum. 
Quaque patet domitis Romana potentia terris, 
Ore legar populi, perque omnia saecula fama, 
Siquid habent veri vatum praesagia, vivam. 

OVID — 14 



TRISTIA 

AND 

EPISTULAE EX PONTO 

[There remains the poetic product of the third period of our author's 
life, the nine years spent in exile on the dreary shores of the Euxine 
Sea, far removed from everything that had been a source of joyous 
inspiration to him in his former life. 

Here was no gay capitol with its constant round of pleasures to 
stimulate his poetic fancy ; no circle of literary friends to call forth his 
best endeavors by their admiring applause, and sing his latest songs 
about the streets ; no soft Italian skies and rich country scenery of 
wood and hill and ruin to provide that background and atmosphere of 
beauty so necessary to a poet of Ovid's luxurious temperament. Instead, 
he found a rude colonial town almost without the pale of civilization, 
inhabited by churlish barbarians, subject to constant alarms of war from 
more savage tribes without ; he found a treeless, dreary land with 
frowning skies and bleak winds almost the year around. 

It would be surprising if such an absolute change of environment did 
not produce a corresponding change in the character of Ovid's poetry 
during this period ; if he who wrote so frankly of the joys of his youth 
should not now record the sorrows of his age. And this we find to be 
the case. The two important works of this period are five books of 
short poems in the elegiac measure, appropriately entitled Tristza, and 
four books of letters in the same measure, which are named Ex Ponto, 
from the place of writing. These two works are alike as to subject- 
matter, spirit and form of expression. They are both books of letters 
written from the poet's place of banishment to friends at Rome, fondly 
recalling former joys and complaining of present hardships. Both give 
vivid descriptions of the poet's surroundings and every-day life, and 
both abound in frantic appeals from Ovid to his friends at Rome that 
they use their good offices with the Emperor to soothe his anger and 



TRISTIA 211 

secure the exiled man's return, or at least a mitigation of his hard 
sentence. 

The chief difference between these two works is that in the first the 
names of the friends to whom the letters are addressed are withheld, 
while in the second the names are given ; this for the reason that, 
during the first part of the poefs banishment, when the anger of the 
Emperor was fresh, his friends feared to be involved in his misfortunes. 
But this fear seems to have disappeared by the end of the third year 
of his exile. 

In one of the early numbers of the Tristia (I, in) the poet gives us a 
vivid and very human description of his last sad night at Rome, before 
parting forever from all that he held dear. 

Cum subit illius tristissima noctis imago, 

Qua mini supremum tempus in urbe fuit, 
Cum repeto noctem, qua tot mihi cara reliqui, 

Labitur ex oculis nunc quoque gutta meis. 
5 lam prope lux aderat, qua me discedere Caesar 

Finibus extremae iusserat Ausoniae. 
Nee spatium fuerat> nee mens satis apta parandi. 

Torpuerant longa pectora nostra mora. 
Non mihi servorum, comites non cura legendi, 
10 Non aptae profugo vestis opisve fuit. 

Non aliter stupui, quam qui Iovis ignibus ictus 

Vivit et est vitae nescius ipse suae. 
Ut tamen hanc animi nubem dolor ipse removit, 

Et tandem sensus convaluere mei, 
15 Alloquor extremum maestos abiturus amicos, 

Qui modo de multis unus et alter erant. 
Uxor amans flentem flens acrius ipsa tenebat, 

Imbre per indignas usque cadente genas. 
Nata procul Libycis aberat diversa sub oris, 
20 Nee poterat fati certior esse mei. 

Quocumque aspiceres, luctus gemitusque sonabant, 

Formaque non taciti funeris intus erat. 



212 THE WORKS OF OVID 

Femina virque meo, pueri quoque funere maerent, 
Inque domo lacrimas angulus omnis habet : 
25 Si licet exemplis in parvis grandibus uti, 
Haec facies Troiae, cum caperetur, erat 
Iamque quiescebant voces hominumque canumque, 

Lunaque nocturnos alta regebat equos. 
Hanc ego suspiciens et ab hac Capitolia cernens, 
30 Quae nostro frustra iuncta fuere lari, 
1 Numina vicinis habitantia sedibus,' inquam 

' Iamque oculis numquam templa videnda meis, 
Dique relinquendi, quos urbs habet alta Quirini, 
Este salutati tempus in omne mihi ! 
35 Et quamquam sero clipeum post vulnera sumo, 
Attamen hanc odiis exonerate fugam, 
Caelestique viro, quis me deceperit error, 
Dicite, pro culpa ne scelus esse putet ! 
Ut quod vos scitis, poenae quoque sentiat auctor, 
40 Placato possum non miser esse deo.' 

Hac prece adoravi superos ego, pluribus uxor, 

Singultu medios impediente sonos. 
Ilia etiam ante lares passis astrata capillis 
Contigit exstinctos ore tremente focos, 
45 Multaque in adversos effudit verba penates 
Pro deplorato non valitura viro. 
Iamque morae spatium nox praecipitata negabat, 

Versaque ab axe suo Parrhasis arctos erat. 
Quid facerem ? Blando patriae retinebar amore : 
50 Ultima sed iussae nox erat ilia fugae. 

A ! Quotiens aliquo dixi properante ' Quid urgues ? 

Vel quo festinas ire, vel unde, vide ! ' 
A ! Quotiens certam me sum mentitus habere 
Horam, propositae quae foret apta viae. 
55 Ter limen tetigi, ter sum revocatus, et ipse 



TRISTIA 



213 



Indulgens animo pes mihi tardus erat. 
Saepe vale dicto rursus sum multa locutus, 

Et quasi discedens oscula summa dedi. 
Saepe eadem mandata dedi meque ipse fefelli, 
60 Respiciens oculis pignora cara meis. 

Denique ' Quid propero ? Scythia est, quo mittimur,' 
inquam 
' Roma relinquenda est. Utraque iusta mora est. 
Uxor in aeternum vivo mihi viva negatur, 
Et domus et fidae dulcia membra domus, 
65 Quosque ego dilexi fratemo more sodales, 

mihi Thesea pectora iuncta fide ! 

Dum licet, amplectar. Numquam fortasse licebit 

Amplius ; in lucro est quae datur hora mihi.' 
Nee mora, sermonis verba imperfecta relinquo, 
70 Complectens animo proxima quaeque meo. 
Dum loquor et flemus, caelo nitidissimus alto, 

Stella gravis nobis, Lucifer ortus erat. 
Dividor haud aliter, quam si mea membra relinquam, 

Et pars abrumpi corpore visa suo est. 
75 Sic doluit Mettus tunc, cum in contraria versos 

Ultores habuit proditionis equos. 
Turn vero exoritur clamor gemitusque meorum, 

Et feriunt maestae pectora nuda manus. 
Turn vero coniunx, umeris abeuntis inhaerens, 
80 Miscuit haec lacrimis tristia verba meis : 

' Non potes avelli. Simul hinc, simul ibimus ' inquit : 

1 Te sequar et coniunx exsulis exsul ero. 

Et mihi facta via est, et me capit ultima tellus : 
Accedam profugae sarcina parva rati. 
85 Te iubet a patria discedere Caesaris ira, 

Me pietas. Pietas haec mihi Caesar erit.' 

Talia temptabat, sicut temptaverat ante, 



214 T HE WORKS OF OVID 

Vixque dedit victas utilitate manus. 
Egredior, sive illud erat sine funere ferri, 
90 Squalidus immissis hirta per ora comis. 
Ilia dolore aniens tenebris narratur obortis 

Semianimis media procubuisse domo, 
Utque resurrexit foedatis pulvere turpi 

Crinibus et gelida membra levavit humo, 
95 Se modo, desertos modo complorasse penates, 

Nomen et erepti saepe vocasse viri, 
Nee gemuisse minus, quam si nataeque meumque 

Vidisset structos corpus habere rogos, 
Et voluisse mori, moriendo ponere sensus, 
100 Respectuque tamen non periisse mei. 

Vivat ! Et absentem — quoniam sic fata tulerunt — 

Vivat ut auxilio sublevet usque suo. 

[The following letter to his wife {Tristia III, 111) is even more sad 
than usual, for it is written from the poet's sick chamber. He patheti- 
cally describes the utter loneliness of his life, with no friend near to 
lighten the tedium of the slowly moving days ; while every delicacy of 
food and care that should sustain him in his sickness is lacking. He 
looks forward to his death, and hopes that his wife will grieve for him 
and rescue his bones at least from the exile's lot.] 

Haec mea, si casu miraris, epistula quare 

Alterius digitis scripta sit : aeger eram. 
Aeger in extremis ignoti partibus orbis, 

Incertusque meae paene salutis eram. 
5 Quern mihi nunc animum dira regione iacenti 

Inter Sauromatas esse Getasque putes ? 
Nee caelum patior, nee aquis assuevimus istis, 

Terraque nescio quo non placet ipsa modo. 
Non domus apta satis, non hie cibus utilis aegro, 
10 Nullus, Apollinea qui levet arte malum, 
Non qui soletur, non qui labentia tarde 



TRISTIA 215 

Tempora narrando fallat, amicus adest 
Lassus in extremis iaceo populisque locisque, 

Et subit adfecto nunc mihi, quicquid abest. 
15 Omnia cum subeant, vincis tamen omnia, coniunx, 

Et plus in nostro pectore parte tenes. 
Te loquor absentem, te vox mea nominat unam ; 

Nulla venit sine te nox mihi, nulla dies. 
Quin etiam sic me dicunt aliena locutum, 
ao Ut foret amenti nomen in ore tuum. 
Si iam deficiam, suppressaque lingua palato 

Vix instillato restituenda mero, 
Nuntiet hue aliquis dominam venisse, resurgam, 

Spesque tui nobis causa vigoris erit. 
25 Ergo ego sum dubius vitae, tu forsitan istic 

Iucundum nostri nescia tempus agis ? 
Non agis ; adfirmo. Liquet hoc, carissima, nobis, 

Tempus agi sine me non nisi triste tibi. 
Si tamen implevit mea sors, quos debuit, annos, 
30 Et mihi vivendi tarn cito finis adest, 

Quantum erat, o magni, morituro parcere, divi, 

Ut saltern patria contumularer humo ? 
Vel poena in tempus mortis dilata fuisset, 

Vel praecepisset mors properata fugam. 
35 Integer hanc potui nuper bene reddere lucem ; 

Exsul ut occiderem, nunc mihi vita data est. 
Tarn procul ignotis igitur moriemur in oris, 

Et fient ipso tristia fata loco ; 
Nee mea consueto languescent corpora lecto, 
40 Depositum nee me qui fleat, ullus erit ; 
Nee dominae lacrimis in nostra cadentibus ora 

Accedent animae tempora parva meae ; 
Nee mandata dabo, nee cum clamore supremo 

Labentes oculos condet arnica manus, 



2l6 THE WORKS OF OVID 

45 Sed sine funeribus caput hoc, sine honore sepulcri 
Indeploratum barbara terra teget ! 
Ecquid, ubi audieris, tota turbabere mente, 

Et f eries pavida pectora fida manu ? 
Ecquid, in has frustra tendens tua bracchia partes, 
50 Clamabis miseri nomen inane viri ? 

Parce tamen lacerare genas, nee scinde capillos : 

Non tibi nunc primum, lux mea, raptus ero. 
Cum patriam amisi, tunc me periisse putato. 
Et prior et gravior mors fuit ilia mihi. 
ss Nunc, si forte potes, — sed non potes, optima 
coniunx — 
Finitis gaude tot mihi morte malis. 
Quod potes, extenua forti mala corde ferendo, 
Ad quae iam pridem non rude pectus habes. 
Atque utinam pereant animae cum corpore nostrae, 
60 Effugiatque avidos pars mihi nulla rogos. 
Nam si morte carens vacua volat altus in aura 

Spiritus, et Samii sunt rata dicta senis, 
Inter Sarmaticas Romana vagabitur umbras, 
Perque feros manes hospita semper erit ; 
65 Ossa tamen facito parva referantur in urna : 
Sic ego non etiam mortuus exsul ero. 
Non vetat hoc quisquam: fratrem Thebana peremptum 

Supposuit tumulo rege vetante soror. 
Atque ea cum foliis et amomi pulvere misce, 
70 Inque suburbano condita pone solo ; 

Quosque legat versus oculo properante viator, 
Grandibus in tituli marmore caede notis : 

HIC EGO QUI IACEO TENERORUM LUSOR AMORUM 
INGENIO PERU NASO POETA MEO 
75 AT TIBI QUI TRANSIS NE SIT GRAVE QUISQUIS AMASTI 
DICERE NASONIS MOLLITER OSSA CUBENT 



TRISTIA 217 

Hoc satis in titulo est. Etenim maiora libelli 

Et diuturna magis sunt monumenta mihi, 
Quos ego confido, quamvis nocuere, daturos 
80 Nomen et auctori tempora longa suo. 
Tu tamen exstincto feralia munera semper 

Deque tuis lacrimis umida serta dato. 
Quamvis in cineres corpus mutaverit ignis, 

Sentiet officium maesta favilla pium. 
85 Scribere plura libet. Sed vox mihi fessa loquendo 

Dictandi vires siccaque lingua negat. 
Accipe supremo dictum mihi forsitan ore, 

Quod, tibi qui mittit, non habet ipse, vale ! 

[Ovid's gratitude to those friends at Rome who stood by him in his 
troubles, and their unwillingness to be named in his letters lest they 
also be involved, are well illustrated in the following selection (V,ix).] 

O tua si sineres in nostris nomina poni 

Carminibus, positus quam mihi saepe fores ! 
Te canerem solum, meriti memor, inque libellis 

Crevisset sine te pagina nulla meis. 
5 Quid tibi deberem, tota sciretur in urbe, 

Exsul in amissa si tamen urbe legor. 
Te praesens mitem nosset, te serior aetas, 

Scripta vetustatem si modo nostra ferunt, 
Nee tibi cessaret doctus bene dicere lector. 
10 Hie te servato vate maneret honor. 

Caesaris est primum munus, quod ducimus auras ; 

Gratia post magnos est tibi habenda deos. 
Ille dedit vitam ; tu, quam dedit ille, tueris, 

Et facis accepto munere posse frui. 
15 Cumque perhorruerit casus pars maxima nostros, 

Pars etiam credi pertimuisse velit, 
Naufragiumque meum tumulo spectarit ab alto, 



218 THE WORKS OF OVID 

Nee dederit nanti per freta saeva manum, 
Seminecem Stygia revocasti solus ab unda. 
20 Hoc quoque, quod memores possumus esse, tuum est. 
Di tibi se tribuant cum Caesare semper amicos : 

Non potuit votum plenius esse meum. 
Haec meus argutis, si tu paterere, libellis 

Poneret in multa luce videnda labor ; 
25 Nunc quoque se, quamvis est iussa quiescere, quin te 

Nominet invitum, vix mea Musa tenet. 
Utque canem pavidae nactum vestigia cervae 

Latrantem frustra copula dura tenet ; 
Utque fores nondum reserati carceris acer 
30 Nunc pede, nunc ipsa fronte lacessit equus, 
Sic mea lege data vincta atque inclusa Thalia 

Per titulum vetiti nominis ire cupit. 
Ne tamen officio memoris laedaris amici, 

Parebo iussis — parce timere — tuis. 
35 At non parerem, si non meminisse putares. 

Hoc quod non prohibet vox tua, gratus ero. 
Dumque — quod o breve sit ! — lumen vitale videbo, 

Serviet officio spiritus iste tuo. 

[The poet's autobiography, which has been given in full at the begin- 
ning of this volume, also belongs to this period, being the tenth number 
of the fourth book. While it is of a somewhat more general character 
than the other poems written from exile, still it manifests the same 
longing to keep his name and memory alive in the world of men and 
letters, from which he had been driven, and the same disposition to 
dwell upon that unnamed cause of his banishment, so mysterious to us, 
though perhaps well known to Ovid's contemporaries. 

One selection from the Epistulae Ex Ponto will illustrate the general 
character of all, showing Ovid's bitter repining at his hard lot, upon 
which he dwells in detail ; his reiterated prayers to his friends to inter- 
cede for him with the Emperor, and his abject subservience to that 
prince's will.] 



EPISTULAE EX PONTO 219 

1, 11. Maxime, qui tanti mensuram nominis imples 
Et geminas animi nobilitate genus : 
Qui nasci ut posses, quamvis cecidere trecenti, 
Non omnes Fabios abstulit una dies : 
S Forsitan haec a quo mittatur epistula, quaeras, 
Quisque loquar tecum, certior esse velis. 
Ei mihi ! quid f aciam ? Vereor, ne nomine lecto 
8 Durus et aversa cetera mente legas. 
11 Videris : audebo tibi me scripsisse f ateri 
******** 

Qui, cum me poena dignum graviore fuisse 
Confitear, possum vix graviora pati. 
15 Hostibus in mediis interque pericula versor, 
Tamquam cum patria pax sit adempta mihi : 
Qui, mortis saevo geminent ut vulnere causas, 

Omnia vipereo spicula felle linunt. 
His eques instructus perterrita moenia lustrat 
20 More lupi clausas circueuntis oves : 
At simul intentus nervo levis arcus equino, 
Yincula semper habens irresoluta, canet, 
Tecta rigent fixis veluti vallata sagittis, 
Portaque vix firma submovet arma sera. 
25 Adde loci faciem nee fronde nee arbore laeti, 
Et quod iners hiemi continuatur hiems. 
Hie me pugnantem cum frigore cumque sagittis 

Cumque meo fato quarta fatigat hiems. 
Fine carent lacrimae, nisi cum stupor obstitit illis, 
30 Et similis morti pectora torpor habet. 
Felicem Nioben, quamvis tot funera vidit, 
Quae posuit sensum, saxea facta, mali ! 
Vos quoque felices, quarum clamantia fratrem 
Cortice velavit populus ora novo. 
35 Hie ego sum, lignum qui non admittar in ullum : 



220 THE WORKS OF OVID 

I lie ego sum, frustra qui lapis esse velim. 
Ipsa Medusa oculis veniat licet obvia nostris, 

Amittet vires ipsa Medusa suas. 
Vivimus, ut numquam sensu careamus amaro, 
40 Et gravior longa fit mea poena mora. 

Sic inconsumptum Tityi semperque renascens 

Non perit, ut possit saepe perire, iecur. 
At, puto, cum requies medicinaque publica curae 

Somnus adest, solitis nox venit orba malis. 
45 Somnia me terrent veros imitantia casus, 

Et vigilant sensus in mea damna mei. 
Aut ego Sarmaticas videor vitare sagittas, 

Aut dare captivas ad fera vincla manus. 
Aut ubi decipior melioris imagine somni, 
50 Aspicio patriae tecta relicta meae. 

Et modo vobiscum, quos sum veneratus, amici, 

Et modo cum cara coniuge multa loquor. 
Sic ubi percepta est brevis et non vera voluptas, 

Peior ab admonitu fit status iste boni. 
55 Sive dies igitur caput hoc miserabile cernit, 

Sive pruinosi noctis aguntur equi, 
Sic mea perpetuis liquefiunt pectora curis, 

Ignibus admotis ut nova cera solet. 
Saepe precor mortem, mortem quoque deprecor idem, 
60 Ne mea Sarmaticum contegat ossa solum. 
Cum subit, Augusti quae sit dementia, credo 

Mollia naufragiis litora posse dari. 
Cum video, quam sint mea fata tenacia, f rangor ; 

Spesque levis magno victa timore cadit. 
65 Nee tamen ulterius quicquam sperove precorve, 

Quam male mutato posse carere loco. 
Aut hoc, aut nihil est, pro me temptare modeste 

Gratia quod salvo vestra pudore queat. 



EPISTULAE EX PONTO 22 £ 

Suscipe, Romanae facundia, Maxime, linguae 
70 Difficilis causae mite patrocinium. 

Est mala, confiteor : sed te bona net agente : 

Lenia pro misera fac modo verba fuga. 
Nescit enim Caesar, quamvis deus omnia norit, 
Ultimus hie qua sit condicione locus. 
75 Magna tenent illud numen molimina rerum ; 
Haec est caelesti pectore cura minor. 
Nee vacat, in qua sint positi regione Tomitae, 

Quaerere, finitimo vix loca nota Getae : 
Aut quid Sauromatae faciant, quid Iazyges acres, 
80 Cultaque Oresteae Taurica terra deae : 

Quaeque aliae gentes, ubi frigore constitit Hister, 

Dura meant celeri terga per amnes equo. 
Maxima pars hominum nee te, pulcherrima, curat, 
Roma, nee Ausonii militis arma timet. 
85 Dant illis animos arcus plenaeque pharetrae 
Quamque libet longis cursibus aptus equus, 
Quodque sitim didicere diu tolerare famemque, 
Quodque sequens nullas hostis habebit aquas. 
Ira viri mitis non me misisset in istam, 
90 Si satis haec illi nota fuisset humus. 

Nee me, nee quemquam Romanum gaudet ab hoste, 

Meque minus, vitam cui dabat ipse, capi. 
Noluit, ut poterat, minimo me perdere nutu. 
Nil opus est ullis in mea fata Getis. 
95 Sed neque, cur morerer, quicquam mihi comperit 
actum, 
Et minus infestus, quam fuit, esse potest. 
Tunc quoque nil fecit, nisi quod f acere ipse coegi : 

Paene etiam merito parcior ira meo est. 
Di faciant igitur, quorum iustissimus ipse est, 
coo Alma nihil maius Caesare terra ferat : 



222 THE WORKS OF OVID 

Utque diu sub eo sic sit sub Caesare terra, 

Perque manus huius tradita gentis eat. 
At tu tarn placido, quam nos quoque sensimus ilium, 

Iudice pro lacrimis ora resolve meis. 
105 Non petito, ut bene sit; sed uti male tutius, utque 

Exsilium saevo distet ab hoste meum : 
Quamque dedere mihi praesentia numina vitam, 

Non adimat stricto squalidus ense Getes : 
Denique, si moriar, subeam pacatius arvum, 
no Ossa nee a Scythica nostra premantur humo, 
Nee male compositos, ut scilicet exsule dignum, 

Bistonii cineres ungula pulset equi : 
Et ne, si superest aliquis post funera sensus, 

Terreat et manes Sarmatis umbra meos. 
us Caesaris haec animum poterant audita movere, 

Maxime, movissent si tamen ante tuum. 
Vox, precor, Augustas pro me tua molliat aures, 

Auxilio trepidis quae solet esse reis : 
Assuetaque tibi doctae dulcedine linguae 
120 Aequandi superis pectora flecte viri. 

Non tibi Theromedon crudusque rogabitur Atreus, 

Quique suis homines pabula fecit equis ; 
Sed piger ad poenas princeps, ad praemia velox, 

Quique dolet, quotiens cogitur esse ferox ; 
125 Qui vicit semper, victis ut parcere posset, 

Clausit et aeterna civica bella sera : 
Multa metu poenae, poena qui pauca coercet, 

Et iacit invita fulmina rara manu. 
Ergo tarn placidas orator missus ad aures, 
130 Ut propior patriae sit fuga nostra, roga. 
Ille ego sum, qui te colui, quern festa solebat 

Inter convivas mensa videre tuos. 
Ille ego, qui duxi vestros Hymenaeon ad ignes, 



EPISTULAE EX PONTO 223 

Et cecini fausto carmina digna toro ; 
13s Cuius te solitum memini laudare libellos 
Exceptis, domino qui nocuere suo ; 
Cui tua nonnumquam miranti scripta legebas. 
Ille ego, de vestra cui data nupta domo est. 
Hanc probat et primo dilectam semper ab aevo 
140 Est inter comites Marcia censa suas, 
Inque suis habuit matertera Caesaris ante : 
Quarum iudicio siqua probata, proba est. 
Ipsa sua melior fama, laudantibus istis, 
Claudia divina non eguisset ope. 
145 Nos quoque praeteritos sine labe peregimus annos : 
Proxima pars vitae transilienda meae. 
Sed de me ut sileam, coniunx mea sarcina vestra est : 

Non potes hanc salva dissimulare fide. 
Conf ugit haec ad vos, vestras amplectitur aras — 
150 lure venit cultos ad sibi quisque deos — 
Flensque rogat, precibus lenito Caesare vestris, 
Busta sui fiant ut propiora viri. 






*f/5 SLXY 






